අන්ධබාල පෘථග්ජනයා සත්පුරුෂයෝ දැක නැත. සත්පුරුෂයෝ යනු බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලාටත් සෙසු ආර්ය උතුමන් වහන්සේලාටත් කියන නමකි.
යම් කිසි කෙනෙක් කළගුණ දන්නේ නම්, කතවේදී නම්, පණ්ඩිත නම්, කල්යාණ මිත්රයන් දැඩි භක්තියෙන් යුතුව අදහයි නම්, දුකට පත් අවස්ථාවන්හිදී දුකට පත් සත්වයන්ට පිහිටවෙයි නම් ඔහු සත්පුරුෂයෙක් බව ධම්ම සංගණී අට්ඨකථාවෙහි දක්වා තිබේ.
යම්කිසි කෙනෙක් ඇස් දෙකෙන් ආර්යයන් වහන්සේලා දැක තිබුණත්, ඔවුන් ආර්යයන් වහන්සේලා දැක ඇති අය ලෙස නොසලකති. යම්කිසි පිරිසක් දිවැසින් ආර්යයන් වහන්සේලා දැක තිබුණත්, ඔවුන්ද ආර්යයන් වහන්සේලා දුටු අය ලෙස නොසලකති. ආර්යයන් වහන්සේලා යනු කවුද, උන්වහන්සේලාගේ ගුණ මොනවාද, උන්වහන්සේලා කෙබඳු පිරිසක්ද ආදී වශයෙන් නුවණින් විමසා දැන තේරුම් ගත් තැනැත්තෝම සැබවින්ම ආර්යයන් වහන්සේලා දකින ලද අය වෙති.
ආර්යයන් නොදුටු රහතුන් පිටුපස ගිය පැවිද්දා...
සිතුල්පව්වේ වාසය කළ එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමකට උපස්ථාන කරන්නා වූ මහලු පැවිද්දෙක් විය. දිනක් එම මහලු පැවිද්දා රහතන් වහන්සේ සමඟ පිඬු පිණිස වැඩම කරන අතරතුර තෙරුන් වහන්සේගේ පා සිවුරු ගෙන පිටුපසින් ගමන් කරයි. එසේ යන අතරතුර මෙසේ විමසයි: "ස්වාමීනී, ආර්යයන් වහන්සේලා කෙබඳුද?"
එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පිළිතුරු දේශනා කළහ: "යම්කිසි මහලු කෙනෙක් ආර්යයන් වහන්සේලාගේ පාත්ර සිවුරු ගෙන, වත්පිළිවෙත් කරමින්, එකට හැසිරෙමින්, එකට වාසය කළත් ආර්යයන් නොදනියි. ඇවැත්නි, මෙසේ ආර්යයන් වහන්සේලා දැකගැනීම දුෂ්කරය" යි උන්වහන්සේ දේශනා කළහ.
මෙසේ කියන ලද විටදීද ඔහු ආර්යයන් වහන්සේලා නුවණින් දැකගත්තේ නැත. එම නිසා ආර්යයන් වහන්සේලා දැකීම යනු ඇසින් දැකීම නොවේ; ඥාන දර්ශනයෙන්ම දැකීමයි. මෙසේද බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළසේක: "යමෙක් ධර්මය දකී නම් ඔහු මා දකී. යමෙක් මා දකී නම් ඔහු ධර්මය දකී." (යෝ ධම්මං පස්සති සෝ මං පස්සති, යෝ මං පස්සති සෝ ධම්මං පස්සති). එම නිසා ඇසින් දැකීමත්, ඥානයෙන් ආර්යයන් වහන්සේලා දැකීමත් යන දෙක අතර වෙනසක් තිබෙයි.
විශේෂයෙන් අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්රිලක්ෂණය නුවණින් මෙනෙහි කොට දකින තැනැත්තා ධර්මය තේරුම් ගන්නා කෙනෙකි, දකින කෙනෙකි. එම තැනැත්තාම ආර්යයන් වහන්සේලා දකින කෙනෙකු බව දත යුතුය. ඒ අනුව විදසුන් වඩන තැනැත්තාම ආර්ය දර්ශනය ලබති. ඔවුන් මාර්ගඵල නොලබා සිටියත්, "අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය, මා විසින්ද අවබෝධ කළ යුත්තේය" යනුවෙන් අර්යයෝ දකිති.