යට යම් සේ නම් උඩත් එසේමය; උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය. මෙය ද සෘද්ධිපාද වැඩීමේදී විස්තර කරන ප්රධානතම මාතෘකාවකි. සෘද්ධිපාද වඩන තැනැත්තා විසින් ‘යට යම් සේ නම් උඩත් එසේමය, උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය’ යනුවෙන් දක්වන ලද පරිදි සිත දියුණු කරගත යුතුය; මනාකොට පුහුණු කරගත යුතුය.
එම පුහුණුව සිදු කරන්නේ කෙසේද? ඒ පිළිබඳව ප්රථමයෙන්ම නිවැරදිව තේරුම් ගත යුතුය. එය පැහැදිලි කරදීම සඳහා සංයුත්ත නිකායේ, ඉද්ධිපාද සංයුක්තයෙහි එන විභංග සූත්රය ආශ්රය කරගනු ලැබේ.
මෙහි ‘යට’ යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කෙස් ගසෙහි අග සිට පහළ කොටසයි (කෙස් අගින් යටය). ‘උඩ’ යනු පාදයන්හි යටිපතුලෙන් ඉහළ කොටසයි (යටිපතුලෙන් උඩය). මෙම දෙකොටස අතර පිහිටා ඇති කෙස්, ලොම්, නියපොතු, දත්, සම, මස්, නහර, ඇට, ඇටමිදුළු, වකුගඩු ආදී වූ දෙතිස් කුණපයන් (තිස් දෙකක් වූ අශුභ කොටස්) නුවණින් විමසීම කළ යුතු බව මෙහිදී උගන්වයි.
එසේම, ‘උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය’ යනුවෙන් දක්වා ඇති පරිදි, පළමුවෙන් උඩ සිට පහළටත් (අනුලෝම වශයෙන්), පසුව පහළ සිට උඩටත් (ප්රතිලෝම වශයෙන්), ඒ කියන්නේ මත්තලුංගං (මොළය) වලින් පටන්ගෙන කේසා (කෙස්) දක්වා මුලටත් මෙනෙහි කිරීම උගන්වනු ලබයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ අනුලෝම-ප්රතිලෝම වශයෙන් ද්වත්තිංසාකාරය මෙනෙහි කිරීම බව දත යුතුය.
භාවනානුයෝගියෙකු විසින් අර්ථ සහිතව මෙම ද්වත්තිංසාකාරය මෙනෙහි කිරීම අනිවාර්යයෙන්ම පුහුණු විය යුතුමය. එසේ මෙනෙහි කරන විට, එම කුණප කොටස්වල:
වර්ණය (පාට) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
සණ්ඨානය (හැඩය/සටහන) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
ගන්ධය (පිළීගඳ ආදී ස්වභාවය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
ආසය (ආශ්රිතව පවතින සෙසු කුණපයන් හෝ උපදින ස්ථානය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
අවකාශය (එම කුණපයන් ශරීරය තුළ පිහිටි ස්ථානය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද මෙනෙහි කිරීම කළ යුතුය.
යථා දිවා තථා රත්තිං (දහවල්-රාත්රී සමතුලිතතාවය)
‘යථා දිවා තථා රත්තිං, යථා රත්තිං තථා දිවා විහරති’ – සෘද්ධිපාද ඉගැන්වීමේදී සඳහන් වන ඊළඟ ප්රධාන මාතෘකාව වන්නේ මෙයයි.
මින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? දහවල් කාලයේදී යම් ධර්ම කොටස්වලින්, යම් සටහන්වලින් සහ යම් ආකාරයක වැටහීම්වලින් යුක්තව ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වඩායි ද, ඔහු එම කොටස්වලින්ම, එම සටහන්වලින්ම සහ එම වැටහීම්වලින්ම යුතුවම රාත්රී කාලයේදීත් ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වැඩිය යුතුය.
එසේම, රාත්රී කාලයෙහි යම් ධර්ම කොටස්වලින්, යම් සටහන්වලින් සහ යම් වැටහීම්වලින් ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වඩායි ද, ඔහු ඒ කොටස්වලින්ම, ඒ සටහන්වලින්ම සහ ඒ වැටහීම්වලින්ම යුතුව දහවල් කාලයේදී ද ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වැඩිය යුතුය.
මෙය ‘දහවල් යම් සේ නම් රාත්රිය ද එසේමය, රැය යම් සේ නම් දහවලුත් එසේමය’ යන මාතෘකාව යටතේ විස්තර කර දෙයි. මින් ඉතා සරලවම පැහැදිලි කරගත යුත්තේ, දහවල් කාලයේදීත් රාත්රී කාලයේදීත් එකම ආකාරයකට, එකම ක්රමයකට සහ එකම විදිහකට භාවනාව පුහුණු කළ යුතු බවයි; මනාකොට පුරුදු කළ යුතු බවයි.
මෙම විග්රහය තුළින් සෘද්ධිපාද භාවනාවේ තිබිය යුතු අඛණ්ඩ ස්මෘතිය (සතිය) සහ වීර්යයේ නොසිඳෙන ගලායාම ඉතාමත් අග්රගණ්ය ලෙස මතු කර දක්වා තිබේ. කාලයෙහි වෙනස් වීම මත භාවනාවේ ස්වභාවය වෙනස් වීමට නොදී, දහවලත් රාත්රියත් එකම
ආකාරයට භාවනා පුරුදු කළ යුතු බවයි.