ඉද්ධි - යනු විශේෂිත හැකියාවන්ය.
පාද - යනු පදනම (නොහොත් පාදය) යි.
ඒ අනුව, විශේෂිත හැකියාවන් කරා ගමන් කරන ප්රතිපදාව හෙවත් වැඩපිළිවෙල "ඉද්ධිපාද" නම් වේ.
ඉද්ධි (විශේෂිත හැකියාවන්) යනු මොනවාද?
"ඉද්ධි" යන වචනය ඇසෙන විටම අපට සිහියට නැගෙන්නේ පහත සඳහන් අභිඥා ධර්මයන්ය:
- පෙර ජීවිත දැකීම (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය)
- මැරෙන උපදින සත්ත්වයන් දැකීම (චුතූපපාත ඥානය)
- අනුන්ගේ සිත් සතන් කියවීම (පරචිත්තවිජානන ඥානය)
- දෙවියන්ගේ සහ මිනිසුන්ගේ ශබ්ද ඇසීම (දිබ්බසෝත ඥානය)
- නොයෙක් නොයෙක් ප්රාතිහාර්යයන් පෑම (ඉද්ධිවිධ ඥානය)
එහෙත්, ඉද්ධි යනු ඒවා පමණක්ම නොවේ.
- යම් කෙනෙක් තමා තුළ සීලවන්ත බව ඇති කර ගනී නම්, එයද ඉද්ධියකි.
- යමෙක් තමා තුළ සමාධියක් ඇති කර ගනී නම්, එයද ඉද්ධියකි.
- සිත තුළ ධ්යානයක් ඇති කර ගනී නම්, එයද ඉද්ධියකි.
- මාර්ග ඵල ආදිය ලබා ගැනීමද ඉද්ධියකි.
එම උදාර ඉද්ධීන් සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා උපකාර වන ගුණධර්ම සමුදාය "ඉද්ධිපාද" නමින් හඳුන්වනු ලබයි.
සංයුත්ත නිකායේ, ඉද්ධිපාද සංයුක්තයට අයත් උන්නාභ බ්රාහ්මණ සූත්ර දේශනාවට අනුව ඉද්ධිපාද හතර පිළිබඳව ඉතා මනාව පැහැදිලි වෙයි.
දිනක් උන්නාභ බ්රාහ්මණතුමා විහාරස්ථානයට පැමිණ ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසා සිටියේය:
"ස්වාමීනි, ඉද්ධිපාද පිළිබඳව මා හට පැහැදිලි කර දෙන සේක්වා!"
එවිට ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ බ්රාහ්මණයාට වැටහෙන පරිදි උපමාවකින් මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළහ:
ආනන්ද හිමි: "බ්රාහ්මණතුමනි, ඔබට නිවසේ සිටින විට 'විහාරස්ථානයට යන්නට ඕනෑ' කියා කුසල කර්මයක් කිරීමේ ඡන්දයක් (කැමැත්තක්) ඇති වූවා නේද?"
බ්රාහ්මණයා: "එහෙමයි ස්වාමීනි."
ආනන්ද හිමි: "ඔබට විහාරස්ථානයට යන්නට උවමනාය කියා ඔබ විසින් වීර්යයක් කරන්නට යෙදුණා නේද?"
බ්රාහ්මණයා: "එහෙමයි ස්වාමීනි."
ආනන්ද හිමි: "ඔබ 'අද මම විහාරස්ථානයට යන්නෙමි' යනුවෙන් සිත තුළ අධිෂ්ඨානයක් ඇති කර ගත්තා නේද?"
බ්රාහ්මණයා: "එහෙමයි ස්වාමීනි."
ආනන්ද හිමි: "ඔබ 'විහාරස්ථානයට මම මෙසේ යමි, මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලා වඳිමි, මෙසේ කරුණු විමසමි' ආදී වශයෙන් නුවණින් කල්පනා කළා නේද?"
බ්රාහ්මණයා: "එහෙමයි ස්වාමීනි."
එවිට ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:
"බ්රාහ්මණතුමනි, ඔබ විහාරස්ථානයට පැමිණීමෙන් පසු, මෙහි එන්නට තිබූ කැමැත්ත (ඡන්දය) දැන් අවසන්ය. විහාරස්ථානයට එන්නට තිබූ වීර්යයද අවසන්ය. විහාරස්ථානයට එන්නට තිබූ සිත හෙවත් අධිෂ්ඨානයද අවසන්ය. එමෙන්ම විහාරස්ථානයට පැමිණීම පිළිබඳව ඔබ සිතූ, කල්පනා කළ, නුවණ මෙහෙයවූ කරුණු (විමංසාව) දැන් අවසන්ය. බ්රාහ්මණතුමනි, ඉද්ධිපාද ඒ ආකාරයටම තේරුම් ගත යුතුය."
සූත්ර දේශනාවට අනුව ඉද්ධිපාද හතරේ අර්ථය:
ඡන්ද ඉද්ධිපාදය:
කුසලයක් කරන්නට ඕනෑය යන කුසල් කිරීමේ කැමැත්ත හෙවත් කත්තුකම්මතා කුසලච්ඡන්දයයි.
විරිය ඉද්ධිපාදය:
එම කුසල් කටයුත්ත සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා ඇති කර ගන්නා වීර්යයයි.
චිත්ත ඉද්ධිපාදය:
කුසල් කිරීමට ඇති වන එකඟ වූ සිත හෙවත් දැඩි අධිෂ්ඨානයයි.
විමංසා ඉද්ධිපාදය:
එම කුසල් කිරීම පිළිබඳව නුවණින් විමසීම සහ ප්රඥාවෙන් කල්පනා කිරීමය
"අභිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු අභිඤ්ඤා සිද්ධි, පරිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු පරිඤ්ඤා සිද්ධි, පහාතබ්බෙසු ධම්මේසු පහාන සිද්ධි, සච්ඡිකාතබ්බෙසු ධම්මේසු සච්ඡිකිරියා සිද්ධි, භාවේතබ්බෙසු ධම්මේසු භාවනා සිද්ධි."
ඉර්ධි සහ ඉර්ධිපාද යනු කුමක්ද?
මෙම ග්රන්ථය මඟින් අප මූලික වශයෙන් සාකච්ඡා කරනු ලබන්නේ උතුම් වූ 'ඉර්ධිපාද' පිළිබඳවය.
සාමාන්ය අර්ථයෙන් 'ඉර්ධි' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ යම්කිසි සුවිශේෂී ක්රියාවක් හෝ සිදුවීමක් සාර්ථකව සිදු වීමයි. එමෙන්ම ඒ ඒ සුවිශේෂී දේ සිදු කළ හැකි ශක්ති විශේෂයන් ද ලෝකයෙහි පවතියි. එම අධ්යාත්මික හා මානසික ශක්ති විශේෂයන් දහමෙහි 'ඉර්ධි' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි.
බොහෝ දෙනෙකු 'ඉර්ධි' යන වචනය ඇසුණු සැණින් එයින් අදහස් කරන්නේ අහසින් යාම, පොළොව පලාගෙන යාම වැනි පංච අභිඥාවන් පමණක් බව පෙර ද සඳහන් කරන ලදී. එහෙත්, උත්තරීතර බුදු දහමට අනුව ඉර්ධිපාද වඩනු ලබන්නේ ප්රධාන ඉර්ධි පහක් (05) අරමුණු කරගෙනය.
එම ප්රධාන ඉර්ධි පහ සහ ඒවායේ සැබෑ අර්ථයන් මෙසේ විස්තර කළ හැකිය:
ප්රධාන ඉර්ධි පහ සහ ඒවායේ විග්රහය
1. අභිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු අභිඤ්ඤා සිද්ධි
චිත්ත, චෛතසික, රූප, නිර්වාණ යන පරමාර්ථ ධර්මයන් මෙතෙක් මෙතෙක් යැයි විභාග වශයෙන් ද, ලක්ෂණ වශයෙන් ද, ඒවා පවතින සැබෑ ආකාරය වශයෙන් ද නිවැරදි ලෙස වටහා ගැනීම 'අභිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු අභිඤ්ඤා සිද්ධි' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. පරමාර්ථ ධර්මයන් මෙලෙස ප්රඥාවෙන් විනිවිද දැකීම ද උතුම් ඉර්ධි බලයකි.
2. පරිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු පරිඤ්ඤා සිද්ධි
චතුරාර්ය සත්ය දේශනාවට අනුව 'දුක්ඛ ආර්ය සත්යය' පිරිසිඳ දත යුතුය. මෙහි 'පිරිසිඳ දැනීම' යනු කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව, පරිපූර්ණ වශයෙන් යමක යථාර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමයි. එම දුක්ඛ සත්යය පරිපූර්ණ වශයෙන් අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම 'පරිඤ්ඤෙය්යෙසු ධම්මේසු පරිඤ්ඤා සිද්ධි' යනුවෙන් හඳුන්වන අතර, එය ද සුවිශේෂී ඉර්ධියකි.
3. පහාතබ්බෙසු ධම්මේසු පහාන සිද්ධි
'සමුදය ආර්ය සත්යය' හෙවත් දුකට මුල්ම හේතුව වන 'තණ්හාව' මුළුමනින්ම ප්රහාණය කළ යුතුය. මෙලෙස සසර දුක නිර්මාණය කරන තණ්හාව සිඳ බිඳ ප්රහාණය කිරීමට හැකි වීම ද උතුම් වූ ඉර්ධියකි. එය 'පහාතබ්බෙසු ධම්මේසු පහාන සිද්ධි' (හෝ පහාතබ්බෙසු ධම්මේසු පහීනා සිද්ධි) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි.
4. සච්ඡිකාතබ්බෙසු ධම්මේසු සච්ඡිකිරියා සිද්ධි
සංසාර දුකෙන් මිදීම පිණිස ඇති එකම ශාන්තිය වන උතුම් 'නිර්වාණය' සාක්ෂාත් කරගත යුතුය. මෙලෙස සාක්ෂාත් කරගත යුතු උතුම් නිර්වාණ ධාතුව ප්රත්යක්ෂ ලෙස සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ලැබීම ද අතිශය බලවත් ඉර්ධි බලයකි.
5. භාවේතබ්බෙසු ධම්මේසු භාවනා සිද්ධි
ජීවිතය තුළ භාවිත කළ යුතු ධර්මයන් හෙවත් මාර්ග ඵල ලාභය පිණිස වැඩිය යුතු ධර්මයන් වැඩීම ද ඉර්ධියකි. මෙලෙස වැඩිය යුතු ධර්මයන් වන්නේ 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යි. මෙම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම තවදුරටත් විස්තර වශයෙන් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම නමින් කොටස් තිස් හතකට (37) බෙදා දක්වා තිබේ. එම බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් තමන්ගේ සන්තානය තුළ ප්රගුණ කිරීම ද උතුම් ඉර්ධියක් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.
ඡන්ද ඉර්ධිපාද විභාගය
මංගල නමස්කාරය
නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මා සම්බුද්ධස්ස.
මූලික සූත්ර පාඨය
"ඡන්දසමාධිපධානසංඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවේති."
භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශිත සූත්ර පිටකයේ ඉර්ධිපාද සංයුත්තයෙහි (ඉද්ධිපාද සංයුත්තය) බොහෝ සූත්ර දේශනාවල සඳහන් වන ඉහත උතුම් පාඨයෙන් 'ඡන්ද ඉර්ධිපාදය' පිළිබඳව මැනවින් පැහැදිලි කර ඇත.
කුසල ඡන්දය යනු කුමක්ද?
මෙහි 'ඡන්ද' යනුවෙන් අදහස් කරනු ලබන්නේ සසරින් එතෙර වීම පිණිසත්, අධ්යාත්මික ගුණවගාවන් දියුණු කරගැනීම පිණිසත් උපදවා ගන්නා වූ උතුම් කුසල ධර්මයන් සිදු කිරීමේ පවිත්ර කැමැත්තයි.
පෙර ද විස්තර කරන ලද පරිදි, යහපත් කුසල් දහම් පිරීම උදෙසා උපදවා ගන්නා වූ 'කත්තුකම්යතා කුසල ඡන්දය' (යමක් කිරීමේ පිරිසිදු වුවමනාව) ම ඡන්ද ඉර්ධිපාදය වන බව මින් පැහැදිලි වේ.
ඡන්ද සමාධිය සහ එහි අර්ථ විග්රහය
"ඡන්දං නිස්සාය ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්ස ඒකග්ගතං – අයං වුච්චති ඡන්දසමාධි."
(ඉර්ධිපාද සංයුත්තය)
ඉර්ධිපාද සංයුත්තයෙහි දක්වා ඇති පරිදි, යමෙක් කුසල කැමැත්ත (ඡන්දය) නිසාම යම් සමාධියක් ලබයි ද, සිතේ යම් ඒකාග්රතාවයක් (එකඟ බවක්) ලබයි ද, එය 'ඡන්ද සමාධිය' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි.
යම්කිසි පින්වතෙකුට කුසලයක් කිරීමට හෝ භාවනාවක් කිරීමට කැමැත්තක් තිබූ පමණින්ම මෙම ඉර්ධිපාදය පරිපූර්ණ වශයෙන් වැඩෙන්නේ නැත. එම පිරිසිදු කුසල කැමැත්ත පෙරදැරි කරගෙන, වීර්යයෙන් යුතුව භාවනා ප්රගුණ කිරීම තුළින් සිතේ උතුම් චිත්ත ඒකාග්රතාවයක් හෙවත් සමාධියක් උපදවා ගත යුතුය. කැමැත්ත මුල් කරගෙන භාවනාවක් පුරුදු කිරීමෙන් පසු ලැබෙන්නා වූ එම චිත්ත ඒකාග්රතාවය 'ඡන්ද සමාධිය' වන අතර, එය ද ඉර්ධිපාදයෙහිම අත්යවශ්ය ප්රධාන කොටසකි.
පධාන සංඛාර සහ සතර සම්යක් ප්රධාන වීර්යය
ඡන්ද ඉර්ධිපාදයට අයත් මීළඟ වැදගත්ම කොටස වන්නේ 'පධාන සංඛාර' (පධාහන සංඛාර) යන වචනයයි. පධාන සංඛාර යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ සන්තානය පිරිසිදු කරගැනීම පිණිස උපදවා ගන්නා වූ සතර සම්යක් ප්රධාන වීර්යයයි. එය ධර්මය හදාරන කවුරුත් මැනවින් දන්නා කරුණකි.
එම සතර සම්යක් ප්රධාන වීර්යයේ පළමු පියවර භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් ඉර්ධිපාද සංයුත්තයේදී මෙසේ දක්වා වදාළ සේක:
"අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනේති වායමති විරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති."
1. නූපන් අකුසල් නූපදවීම පිණිස වීර්යය කිරීම
ඉහත උතුම් දේශනා පාඨයට අනුව, තමා තුළ මෙතෙක් නූපන්නා වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ඉදිරියටත් නූපදවීම පිණිස සිත තුළ බලවත් කැමැත්තක් ඇති කර ගනී; ඒ වෙනුවෙන් දැඩි ලෙස උත්සාහ කරයි; නිවැරදි ලෙස වීර්යය ආරම්භ කරයි; සිත අකුසලයට නොවැටෙන සේ දැඩි ලෙස පමුණුවා ගනී ..හෙවත් සිත දැඩි කර ගනී (පග්ගණ්හාති); දැඩි වූ බලවත් වීර්යයක් කරයි (පදහති).
නූපන් අකුසල ධර්මයන් යනු මොනවාද?
මෙහිදී 'නූපන්නා වූ අකුසල ධර්මයන්' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ, දැනට තමාගේ චිත්ත සන්තානය තුළ ක්රියාත්මක නොවන්නා වූ, මතු උපදින්නට ඉඩ ඇති පහත සඳහන් ධර්මයන්ය:
පස් පව් සහ දස අකුසල් (ප්රාණඝාතාදී අකුසල කර්මපථ)
සිත කිලිටි කරන කාමච්ඡන්ද, ව්යාපාදාදී පංච නීවරණ ධර්මයන්
'සබ්බේ කිලේසා අකුසලා' යනුවෙන් දහමෙහි දක්වා ඇති පරිදි සිත දූෂණය කරන්නා වූ සියලුම කෙලෙස් ධර්මයන්.
මෙම සියලු ලාමක ධර්මයන් අකුසලයන්ම වේ. තමන්ගේ සන්තානය තුළ ඒවා අලුතින් ඇති වීමට කිසිසේත්ම ඉඩක් නොතබා, සිත නිරන්තර සිහියෙන් හා ප්රඥාවෙන් ආරක්ෂා කරගනිමින් උත්සාහ කිරීම මින් අදහස් කෙරේ
2. උපන් අකුසල් ප්රහාණය කිරීම පිණිස වීර්යය කිරීම
"උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනේති වායමති විරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති."
තමා තුළ දැනට උපන්නා වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් මුළුමනින්ම ප්රහාණය කිරීම (දුරු කිරීම) පිණිස සිත තුළ බලවත් කැමැත්තක් ඇති කර ගනී; උත්සාහ කරයි; වීර්ය ආරම්භ කරයි; සිත දැඩි කර ගනී; පදන් වීර්ය හෙවත් බලවත් වීර්යයක් කරයි.
උපන් අකුසල ධර්මයන් යනු මොනවාද?
මෙහිදී 'උපන්නා වූ අකුසල ධර්ම' යනුවෙන් සලකනු ලබන්නේ, දැනටමත් තමන්ගේ ජීවිතය තුළ ක්රියාත්මක වෙමින් පවතින පස් පව්, දස අකුසල් සහ සිත නිරන්තරයෙන් දූෂිත කරනු ලබන බලවත් ක්ලේශ ධර්මයන්, අකුසල ධර්මයන් හා පාප ධර්මයන්ය. තමා තුළ පවතින ඒ ලාමක ධර්මයන් 'උපන් අකුසල්' ලෙස නිවැරදිව හඳුනාගෙන, ඒවා සන්තානයෙන් සහමුලින්ම දුරු කර දැමීම පිණිස බලවත් ලෙස වීර්යය කළ යුතු වෙයි.
3. නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීම පිණිස වීර්යය කිරීම
"අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනේති වායමති විරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති."
තමා තුළ මෙතෙක් නූපන්නා වූ උතුම් කුසල ධර්මයන් අලුතින් උපදවා ගැනීම (ඇති කර ගැනීම) පිණිස සිත තුළ කැමැත්ත ඇති කර ගනී; උත්සාහ කරයි; වීර්ය ආරම්භ කරයි; සිත දැඩි කර ගනී; පදන් වීර්ය කරයි.
නූපන් කුසල ධර්මයන් යනු මොනවාද?
මෙහිදී 'නූපන්නා වූ කුසල ධර්ම' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ දැනට තමා තුළ මැනවින් වර්ධනය වී නොමැති, එහෙත් ඇති කරගත යුතු පහත සඳහන් උතුම් ගුණධර්මයන්ය:
පංච දුශ්චරිතයෙන් වැළකී සීලවන්ත වීම.
දස අකුසලයෙන් වැළකී දස කුසල් පිරීම.
දාන, ශීල, භාවනා ආදී ත්රිවිධ පුණ්ය ක්රියාවල හා උතුම් ගුණධර්මයන්හි නිරත වීම.
සතළිස් සමථ කර්මස්ථාන හා විදර්ශනා භාවනාවන්හි යෙදීම.
සතර සතිපට්ඨානය ඇතුළු තිස්හතක් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සන්තානය තුළ වැඩීම.
තමා තුළ දැනට මැනවින් නැත්තා වූ බුද්ධ වන්දනා කිරීම්, සෙත් පිරිත් සජ්ඣායනා කිරීම්, සිත එකඟ කරන භාවනා ප්රගුණ කිරීම් සහ උතුම් මව්පිය උපස්ථානය ආදී සියලුම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර කුසල ධර්මයන් තමා තුළ අලුතින් ඇති කර ගැනීම, වර්ධනය කර ගැනීම සහ උපදවා ගැනීම පිණිස බලවත් ලෙස වීර්යය කිරීම මින් අදහස් කෙරේ.
4. උපන් කුසල් වර්ධනය හා පරිපූර්ණ කිරීම පිණිස වීර්යය කිරීම
"උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මෝසාය භිය්යෝභාවාය වේපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනේති වායමති විරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති."
තමා තුළ දැනට උපන්නා වූ උතුම් කුසල ධර්මයන් බොහෝ බවට පත් කර ගැනීම පිණිස, විපුල බවට පත් කර ගැනීම පිණිස, මහත් බවට පත් කර ගැනීම පිණිස (සහ භාවනාව පරිපූර්ණ කර ගැනීම පිණිස) සිත තුළ බලවත් කැමැත්තක් ඇති කර ගනී; උත්සාහ කරයි; වීර්ය ආරම්භ කරයි; සිත දැඩි කර ගනී; පදන් වීර්ය කරයි.
මෙය සතර සම්යක් ප්රධාන වීර්යයේ හතර වන සම්යක් ප්රධාන වීර්යයයි.
උපන් කුසල් වර්ධනය කිරීම යනු කුමක්ද?
මෙහිදී අදහස් කරනු ලබන්නේ, තමා තුළ දැනටමත් ගොඩනැඟී පවතින්නා වූ පහත සඳහන් උතුම් ගුණාංගයන් තව තවත් දියුණු කර ගැනීමයි:
දැනට සන්තානය තුළ පවතින්නා වූ ශීල, සමාධි, ප්රඥා සංඛ්යාත ත්රිශික්ෂා නම් උතුම් ගුණ ධර්මයන්.
දැනට තමා විසින් වඩමින් පවතින බෝධිපාක්ෂික ධර්ම ආදී උත්තරීතර නිවන් මාර්ගය.
එසේම එදිනෙදා ජීවිතය තුළ සිදු කරනු ලබන බුද්ධ වන්දනාව, සෙත් පිරිත් කීම, මව්පිය උපස්ථාන ආදී උතුම් ගුණ පිළිවෙත්.
තමා තුළ දැනට පවතින ඒ සියලුම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර කුසල් දහම් ඒ මට්ටමින්ම නතර වීමට ඉඩ නොතබා, ඒවා තව තවත් උච්චස්ථානයකට පත් කරමින් දියුණු කර ගැනීම පිණිසත්, පරිපූර්ණ කර ගැනීම පිණිසත් උපරිම අයුරින් උත්සාහ කළ යුතුය, වීර්ය කළ යුතුය යන්න මින් අදහස් කෙරේ
ඍද්ධිපාද වඩන පිළිවෙළ
ඍද්ධිපාද ධර්මයන් වැඩිය යුතු ආකාරය, තථාගතයන් වහන්සේ ඉතා මැනවින් දේශනා කළ සේක. යම්කිසි කුසලයක යෙදෙන්නට කැමැත්තක් අපගේ සිත තුළ හටගනී. එය කත්තුකම්මතා කුසලච්ඡන්දයයි. ඡන්ද ඍද්ධිපාදය යනු ද එයයි. එහෙත්, තමාගේ කටයුත්ත අවසන් වීමට පෙර අවසන් වන්නා වූ කැමැත්ත, ප්රබල නොවන කැමැත්ත ඍද්ධිපාදයක් නොවේ. ඍද්ධිපාදයක් බවට පත්වන්නේ තමන් බලාපොරොත්තු වන යම් අර්ථයක් සිද්ධ වන තෙක්ම සිත තුළ ක්රියාත්මක වන්නා වූ ප්රබල කැමැත්තයි.
එම කැමැත්ත දීර්ඝකාලීනව දියුණු කරගන්නේ කෙසේද? ඒ බවට උපදෙස් සංයුක්ත නිකායේ ඍද්ධිපාද සංයුක්තයෙහි හේතු සූත්රයෙහි දක්වා තිබේ. "සෝ ච ඡන්දෝ න ච අතිලීනෝ හෝති." මාගේ කැමැත්ත අතිලීන නොවේවා! ඉන් අදහස් කරන්නේ තමා තුළ පවතින කුසලච්ඡන්දය ථීනමිද්ධය සමඟින් එකතු වීමට ඉඩ නොදිය යුතු බවයි. ථීන යනු මානසිකව ඇති වන අලස බව, කම්මැලිකම ආදියයි. මිද්ධ යනු කායික අලස බව, කම්මැලිකම ආදියයි. මෙම ථීනමිද්ධය සමඟ එකතු වීමෙන්, තමා තුළ පවතින කුසල් කිරීමේ කැමැත්ත දුර්වල වන්නට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කර ගත යුතු බව තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ සේක.
යම්කිසි කුසලයක් කිරීමට කැමැත්තක් ඇති වූ විට එම කැමැත්ත මුල් කරගෙන භාවනා කිරීම් ආදී කුසල ධර්මයන්හි යෙදීම සිදු කරයි. එසේ යෙදෙන විට යම්කිසි කෙනෙකුගේ කුසලච්ඡන්දය අතිප්පග්ගහිත වන්නේය. අතිප්පග්ගහිත නොවන ආකාරයට කුසලච්ඡන්දය වැඩිය යුතුය. "ඉති මේ ඡන්දෝ න ච අතිප්පග්ගහිතෝ භවිස්සති" යනුවෙන් ඍද්ධිපාද සංයුක්තයෙහි විභංග සූත්රයෙහි දක්වා ඇත.
අතිප්පග්ගහිත යනු කුමක්දැයි යන්න පිළිබඳවද විභංග සූත්රයෙහි දක්වා ඇත. "අතිප්පග්ගහිතෝ ච ඡන්දෝ? යෝ හි, භික්ඛවේ, ඡන්දෝ උද්ධච්චසහගතෝ උද්ධච්චසම්පයුත්තෝ, අයං වුච්චති, භික්ඛවේ, අතිප්පග්ගහිතෝ ඡන්දෝ." මහණෙනි, කුසල් කිරීමෙහි කැමැත්ත උද්ධච්චය සමඟ හෙවත් සිතේ විසිරීම සමඟ යෙදේ නම්, උද්ධච්චය සමඟින් මිශ්ර වේ නම්, එය අතිප්පග්ගහිත ඡන්දයයි.
කැමැත්තෙන් යුතුව කුසල ධර්මයන්හි යෙදෙන විට සිතෙහි පවතින ශාන්ත බව, තැන්පත් බව, එකඟ බව මනාකොට ආරක්ෂා කරගත යුතුය. සිත විසිරීමට ඉඩ නොදී රැක ගැනීම ඡන්ද ඍද්ධිපාදය වඩන ක්රමයයි.
අජ්ඣත්තං සංඛිත්ත ඡන්දය
කුසල ධර්මයන් වඩන විට ඒ සඳහා කැමැත්ත මූලික වන බව පෙර දක්වන ලදී. කැමැත්තෙන් යුතුව කුසල ධර්මයන්හි යෙදෙන විට සමහර අවස්ථාවලදී ඡන්දය අජ්ඣත්තං සංඛිත්ත බවට පත්වේ. අජ්ඣත්තං සංඛිත්ත යනු කුමක්ද? ඒ බව ඍද්ධිපාද සංයුක්තයේ විභංග සූත්රයෙහි සඳහන් වෙයි.
"කතමෝ ච, භික්ඛවේ, අජ්ඣත්තං සංඛිත්තෝ ඡන්දෝ? යෝ හි, භික්ඛවේ, ඡන්දෝ ථීනමිද්ධසහගතෝ ථීනමිද්ධසම්පයුත්තෝ, අයං වුච්චති, භික්ඛවේ, අජ්ඣත්තං සංඛිත්තෝ ඡන්දෝ."
මහණෙනි, අධ්යාත්මයෙහි හැකිළුණු ඡන්දය යනු කුමක්ද? යමෙක් කුසලය වඩන විට එම කුසලච්ඡන්දය ථීනමිද්ධය හෙවත් කායික, මානසික අලස බවින් යුක්ත වෙයි, ථීනමිද්ධය හෙවත් කායික, මානසික අලස බව හා සම්ප්රයුක්ත වෙයි නම්, මහණෙනි, මෙය අජ්ඣත්තං සංඛිත්ත ඡන්දයයි.
මින් පැහැදිලි කර දෙන්නේ කැමැත්තෙන් යුතුව කුසල ධර්මයන් වඩන කල්හි ඔබගේ සිත තුළ නිදිමත, අලස බව, ඇනුම් යාම, ඇඟමැලි කැඩීම, බත් මත (භක්ත සම්මද/ආහාරයෙන් පසු ඇතිවන නිදිමත) සහ කුසල ධර්මයන්හි සිත නොඇලීම නම් වූ අරතිය ඇති වන බවයි. ඒ ආකාරයට ථීනමිද්ධය සමඟ මිශ්ර වූ කල්හි ඡන්දය දුර්වලව යයි.
එබැවින් යෝගාවචරයා නිරන්තරයෙන්ම "ඉති මේ ඡන්දෝ න ච අජ්ඣත්තං සංඛිත්තෝ භවිස්සති" (මාගේ ඡන්දය අධ්යාත්මයෙහි හැකුළුණු එකක් නොවන්නේය) යනුවෙන් ඡන්ද ඍද්ධිපාදය වැඩිය යුතුය. ඉන් අදහස් කරන්නේ ථීනමිද්ධයට යට නොවී ප්රතිපත්ති මාර්ගය කැමැත්තෙන් යුතුව, ආසාවෙන් යුතුව ඉදිරියට කරගෙන යා යුතු බවයි.
බහිද්ධා වික්ඛිත්ත ඡන්දය
කුසල ධර්මයන් වඩන විට කුසලය සමඟ යෙදෙන ඡන්දය හෙවත් කත්තුකම්මතා කුසලච්ඡන්දය බාහිරට විසිරෙන අවස්ථා තිබේ. බාහිරට විසිරීම යනු කුමක්ද? ඒ බව තථාගතයන් වහන්සේ ඍද්ධිපාද සංයුක්තයේ විභංග සූත්රයේදී මෙසේ දක්වන ලදී.
"යෝ හි, භික්ඛවේ, ඡන්දෝ බහිද්ධා පඤ්චකාමගුණේ ආරබ්භ අනුවික්ඛිත්තෝ අනුවිසටෝ, අයං වුච්චති, භික්ඛවේ, බහිද්ධා වික්ඛිත්තෝ ඡන්දෝ."
මහණෙනි, බාහිරට හෙවත් පිටතට විසිරුණු කැමැත්ත යනු කුමක්ද? මහණෙනි, යම් කැමැත්තක් බාහිර පඤ්චකාම ගුණ (ප්රියමනාප වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ) අරමුණු කරගෙන විසිරී පවතී නම්, අනුවිසිරී පවතී නම්, එය බාහිරට විසිරුණු ඡන්දයයි.
මින් ඉතාම පැහැදිලිව කාමච්ඡන්ද නීවරණයට සිත යාමට නොදී, කාමච්ඡන්දයෙන් සිත රැකගෙන භාවනා කළ යුතු බව පැහැදිලිව දක්වා ඇත. කාමච්ඡන්දය යනු කුමක්ද? රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන අරමුණු පහ කාමය හට ගැනීමට හේතුවන බැවින් පඤ්චකාම ගුණ යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. එම පඤ්චකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති වන කැමැත්ත කාමච්ඡන්දයයි.
එම කාමච්ඡන්දය දුරුවන ආකාරයට භාවනා වැඩීම කළ යුතුය. විශේෂයෙන් මෙහිදී කැමැත්තෙන් යුතුව කරන භාවනාව පඤ්චකාමී වූ කාමච්ඡන්දයෙන් අපිරිසිදු නොවන ආකාරයට කළ යුතු බව සඳහන් කරයි.
පච්ඡාපුරේ සඤ්ඤාව (පෙර-පසු සංඥාව)
පච්ඡාපුරේ සංඥාව යනු පෙර-පසු සංඥාවයි. එය ප්රායෝගිකව වටහාගත යුතු ආකාරය අට්ඨකතාවෙහි මනාකොට දක්වා තිබේ. පළමුවෙන්ම, කර්මස්ථාන වැඩීම් වශයෙන් පච්ඡාපුරේ සංඥාව තේරුම් ගත යුතුය. මෙහිදී කර්මස්ථානය වැඩීම ආරම්භ කිරීම ‘පුරේ’ හෙවත් ‘පෙර’ නමින් හඳුන්වන අතර, භාවනාවේ අග්රඵලය වන අරහත්ත්වයට පත්වීම ‘පච්ඡා’ හෙවත් ‘පසු’ නමින් හඳුන්වයි.
යම්කිසි යෝගාවචරයෙකු මූල කර්මස්ථානය හෙවත් තමාගේ ප්රධාන භාවනා කර්මස්ථානය වඩන අවස්ථාවන්හිදී, සිත ධ්යානයෙන් හා විදර්ශනාවෙන් බැහැරට ඇද දමන බාධක අවස්ථා හතරක් හමුවේ. එනම්:
අතිලීන (අතිශයින් හැකුණු ස්වභාවය)
අතිපග්ගහිත (අතිශයින් දැඩි ලෙස වීර්යය ගත් ස්වභාවය)
අජ්ඣත්ත සංඛිත්ත (ඇතුළතින් හැකිළුණු ස්වභාවය)
බහිද්ධා වික්ඛිත්ත (බාහිර අරමුණුවල විසිරුණු ස්වභාවය)
යෝගියා විසින් තමාගේ සිත මෙම දෝෂ සහගත අවස්ථා හතරට බැසගන්නට නොදී, මැනවින් පිරිසිදු කරගනිමින් භාවනා කටයුතු ඉදිරියට කරගෙන යා යුතුය. එය හරියට අකීකරු, ඉතා දරුණු ගවයන් හතරදෙනෙකු වියගසක යොදා කරත්තයක් ඇදගෙන යන්නාක් බඳුය. එම දඩබ්බර ගවයන් හතරදෙනා මැනවින් හික්මවමින්, පාලනය කරමින් කරත්තය ඉදිරියටම රැගෙන යන්නා සේ, යෝගාවචරයා ද අතිශය දුෂ්කරත්වයෙන් යුතුව භාවනා මාර්ගයෙහි ඉදිරියටම යා යුතුය. මෙහි ‘දරුණු ගවයන්’ කියා හඳුන්වා ඇත්තේ සිත මුලාවට පත් කරන පෙරකී අතිලීන, අතිපග්ගහිත, අජ්ඣත්ත සංඛිත්ත සහ බහිද්ධා වික්ඛිත්ත යන අවස්ථා හතරයි.
එසේම, එම දෝෂයන්ගෙන් වැළකී, කළගෙඩි හතරකින් වතුර එකවර බිමට වක්කරන්නාක් මෙන්, ඒ සතර ස්ථානයෙන් එකෙණෙහිම සිත ඉවත් කරගත යුතුය. එලෙස සිත බැහැර ලා, සියලු සංස්කාරයන් ත්රිලක්ෂණ වශයෙන් මනාකොට සම්මර්ශනය කරමින් (විදර්ශනා කරමින්) යෝගියා අරහත්ත්වයට පත්වෙයි. කර්මස්ථාන වශයෙන් පච්ඡාපුරේ සංඥාවෙන් යුතුව වාසය කිරීම යනු එයයි.
දේශනා වශයෙන් ගත්කල, දෙතිස් කුණප දේශනාවෙහි මුලින්ම එන ‘කේසා’ (කෙස්) කොටස ‘පුරේ’ හෙවත් ‘පෙර’ නම් වෙයි. දේශනාවේ අවසානයටම එන ‘මත්තලුංගං’ (මොළය) කොටස ‘පච්ඡා’ හෙවත් ‘පසු’ නම් වෙයි. ඒ අනුව, කෙස්වල පටන් මොළය දක්වා වූ සමස්ත කුණප කොටස් කෙරෙහි මනා සිහි නුවණින් යුක්තව; වර්ණ (පාට), සණ්ඨාන (හැඩය), ගන්ධ (පිළීගඳ), ආසය (පිහිටි තැන) සහ අවකාශ (ඉඩ ප්රස්ථාව) වශයෙන් විදර්ශනා නුවණින් විමසිය යුතුය. එලෙසම, පෙර සඳහන් කරන ලද (අතිලීනාදී) ස්ථාන හතරෙහි සිත නොගිල්වා, භාවනාව අඛණ්ඩව ඉදිරියටම කරගෙන යාම දේශනා වශයෙන් පච්ඡාපුරේ සංඥාව යැයි දත යුතුය.
භාවනා කරන යෝගාවචරයා විසින් මෙම පච්ඡාපුරේ සංඥාව (පෙර-පසු සංඥාව) ඉතා හොඳින් ඉගෙන ගත යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ඒ බව මෙසේ දේශනා කරන ලදී:
"ඉධ, භික්ඛවේ, භික්ඛුනෝ පච්ඡාපුරේසඤ්ඤා සුග්ගහිතා හෝති සුමනසිකතා සූපධාරිතා සුප්පටිවිද්ධා පඤ්ඤාය."
මහණෙනි, භික්ෂුව විසින් පච්ඡාපුරේ සංඥාව මැනවින් ගන්නා ලදී, හෙවත් මනාකොට ඉගෙන ගත යුතුය; මනසිකාර කළ යුතුය; ධාරණය කරගත යුතුය; ප්රඥාවෙන් ද විනිවිද අවබෝධ කරගත යුතුය.
එබැවින්, මේ අනුව භාවනානුයෝගීහු පච්ඡාපුරේ සංඥාව ඉතා හොඳින් තේරුම් ගෙන තිබීම අතිශයින්ම වැදගත් බව විශේෂයෙන්ම සඳහන් කළ යුතුය.
යථා අධෝ තථා උපරි (යට-උඩ සමතුලිතතාවය)
යට යම් සේ නම් උඩත් එසේමය; උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය. මෙය ද සෘද්ධිපාද වැඩීමේදී විස්තර කරන ප්රධානතම මාතෘකාවකි. සෘද්ධිපාද වඩන තැනැත්තා විසින් ‘යට යම් සේ නම් උඩත් එසේමය, උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය’ යනුවෙන් දක්වන ලද පරිදි සිත දියුණු කරගත යුතුය; මනාකොට පුහුණු කරගත යුතුය.
එම පුහුණුව සිදු කරන්නේ කෙසේද? ඒ පිළිබඳව ප්රථමයෙන්ම නිවැරදිව තේරුම් ගත යුතුය. එය පැහැදිලි කරදීම සඳහා සංයුත්ත නිකායේ, ඉද්ධිපාද සංයුක්තයෙහි එන විභංග සූත්රය ආශ්රය කරගනු ලැබේ.
මෙහි ‘යට’ යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කෙස් ගසෙහි අග සිට පහළ කොටසයි (කෙස් අගින් යටය). ‘උඩ’ යනු පාදයන්හි යටිපතුලෙන් ඉහළ කොටසයි (යටිපතුලෙන් උඩය). මෙම දෙකොටස අතර පිහිටා ඇති කෙස්, ලොම්, නියපොතු, දත්, සම, මස්, නහර, ඇට, ඇටමිදුළු, වකුගඩු ආදී වූ දෙතිස් කුණපයන් (තිස් දෙකක් වූ අශුභ කොටස්) නුවණින් විමසීම කළ යුතු බව මෙහිදී උගන්වයි.
එසේම, ‘උඩ යම් සේ නම් යටත් එසේමය’ යනුවෙන් දක්වා ඇති පරිදි, පළමුවෙන් උඩ සිට පහළටත් (අනුලෝම වශයෙන්), පසුව පහළ සිට උඩටත් (ප්රතිලෝම වශයෙන්), ඒ කියන්නේ මත්තලුංගං (මොළය) වලින් පටන්ගෙන කේසා (කෙස්) දක්වා මුලටත් මෙනෙහි කිරීම උගන්වනු ලබයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ අනුලෝම-ප්රතිලෝම වශයෙන් ද්වත්තිංසාකාරය මෙනෙහි කිරීම බව දත යුතුය.
භාවනානුයෝගියෙකු විසින් අර්ථ සහිතව මෙම ද්වත්තිංසාකාරය මෙනෙහි කිරීම අනිවාර්යයෙන්ම පුහුණු විය යුතුමය. එසේ මෙනෙහි කරන විට, එම කුණප කොටස්වල:
වර්ණය (පාට) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
සණ්ඨානය (හැඩය/සටහන) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
ගන්ධය (පිළීගඳ ආදී ස්වභාවය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
ආසය (ආශ්රිතව පවතින සෙසු කුණපයන් හෝ උපදින ස්ථානය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද,
අවකාශය (එම කුණපයන් ශරීරය තුළ පිහිටි ස්ථානය) වැටහෙන ආකාරයෙන් ද මෙනෙහි කිරීම කළ යුතුය.
යථා දිවා තථා රත්තිං (දහවල්-රාත්රී සමතුලිතතාවය)
‘යථා දිවා තථා රත්තිං, යථා රත්තිං තථා දිවා විහරති’ – සෘද්ධිපාද ඉගැන්වීමේදී සඳහන් වන ඊළඟ ප්රධාන මාතෘකාව වන්නේ මෙයයි.
මින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? දහවල් කාලයේදී යම් ධර්ම කොටස්වලින්, යම් සටහන්වලින් සහ යම් ආකාරයක වැටහීම්වලින් යුක්තව ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වඩායි ද, ඔහු එම කොටස්වලින්ම, එම සටහන්වලින්ම සහ එම වැටහීම්වලින්ම යුතුවම රාත්රී කාලයේදීත් ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වැඩිය යුතුය.
එසේම, රාත්රී කාලයෙහි යම් ධර්ම කොටස්වලින්, යම් සටහන්වලින් සහ යම් වැටහීම්වලින් ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වඩායි ද, ඔහු ඒ කොටස්වලින්ම, ඒ සටහන්වලින්ම සහ ඒ වැටහීම්වලින්ම යුතුව දහවල් කාලයේදී ද ‘ඡන්ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත’ සෘද්ධිපාදය වැඩිය යුතුය.
මෙය ‘දහවල් යම් සේ නම් රාත්රිය ද එසේමය, රැය යම් සේ නම් දහවලුත් එසේමය’ යන මාතෘකාව යටතේ විස්තර කර දෙයි. මින් ඉතා සරලවම පැහැදිලි කරගත යුත්තේ, දහවල් කාලයේදීත් රාත්රී කාලයේදීත් එකම ආකාරයකට, එකම ක්රමයකට සහ එකම විදිහකට භාවනාව පුහුණු කළ යුතු බවයි; මනාකොට පුරුදු කළ යුතු බවයි.
මෙම විග්රහය තුළින් සෘද්ධිපාද භාවනාවේ තිබිය යුතු අඛණ්ඩ ස්මෘතිය (සතිය) සහ වීර්යයේ නොසිඳෙන ගලායාම ඉතාමත් අග්රගණ්ය ලෙස මතු කර දක්වා තිබේ. කාලයෙහි වෙනස් වීම මත භාවනාවේ ස්වභාවය වෙනස් වීමට නොදී, දහවලත් රාත්රියත් එකම
ආකාරයට භාවනා පුරුදු කළ යුතු බවයි.
ආලෝක සංඥාව සහ දිවා සංඥාව
සෘද්ධිපාද වැඩීමේදී ආලෝක සංඥාව සහ දිවා සංඥාව ද යෝගාවචරයා විසින් මනාකොට පුහුණු කරගෙන තිබිය යුතුය.
ආලෝක සංඥාව යනු බාහිර ආලෝකයක් දෙස බලා, ‘ආලෝකය... ආලෝකය...’ යනුවෙන් මෙනෙහි කොට එය සිතෙහි ධාරණය කර ගැනීම, නැතහොත් මතකයේ ස්ථිරව තබා ගැනීමයි. උදාහරණයක් ලෙස මෙසේ සිතමු: බිත්තියකට ආලෝකයක් වැදෙන්නට සලස්වා, එම ආලෝක සටහන (ආලෝක නිමිත්ත) දෙස බලමින් ‘ආලෝකය... ආලෝකය...’ යනුවෙන් සිහි කළ යුතුය. එය ඇස් ඇරගෙන ද සිහි කළ යුතු අතර, ඇස් පියාගෙන ද සිහි කළ යුතුය. ඇස් පියාගෙන සිහි කළ විට ද එම ආලෝකය සිතට ප්රත්යක්ෂව පෙනේ නම්, ඔහු ආලෝක සංඥාව සිතට ගැනීම හෙවත් මැනවින් ග්රහණය කර ගැනීම සිදු කළා වෙයි. එය නැවත නැවත පුරුදු කරගෙන, දෙනෙත් පියා ‘ආලෝකය... ආලෝකය...’ කියා සිතූ පමණින්ම ආලෝක නිමිත්ත සිතෙහි මැවෙන ආකාරයටම පුහුණු කරගෙන තිබිය යුතුය. මෙම පුහුණුව, අනාගතයේදී භාවනාවේදී අධිකව පැමිණෙන තීනමිද්ධය (සිතේ හැකුණු හා නිද්රාශීලී ස්වභාවය) ආදිය සහමුලින්ම දුරු කර ගැනීම සඳහා අතිශයින්ම උපකාරී වෙයි.
දිවා සංඥාව යනු දහවල් කාලයේ පවතින ස්වාභාවික ආලෝකයයි. දහවල් කාලයේ හොඳින් එළිය වැටී ඇති ස්ථානයක් දෙස, තමා සෙවණක හිඳිමින් අවධානය යොමු කොට, ‘දිවා කාලය... දිවා කාලය...’ (නැතහොත් ‘දිවා සඤ්ඤා...’) යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින් එය හොඳින් පුරුදු කළ යුතුය. දෙනෙත් පියා ගත් විට ද එම දිවා සංඥාව සිතට එන ආකාරයටම පුහුණු කරගෙන තබාගත යුතුය. එය සැබවින්ම තීනමිද්ධය දුරු කර ගැනීමට මහත් වූ උපකාරයකි.
මෙම ආකාරයටම සෙසු සෘද්ධිපාදයන් පිළිබඳව ද විස්තර තේරුම් ගත යුතුය. ඡන්ද සෘද්ධිපාදය ගැන විස්තර කළ ආකාරයෙන්ම, සෙසු සෘද්ධිපාදයන්හිදී ද (වීරිය, චිත්ත, වීමංසා යන සෘද්ධිපාදයන්හිදී ද) මුලින්ම සඳහන් කරන ලද:
අතිලීන අවස්ථාව ජය ගැනීම,
අතිපග්ගහිත අවස්ථාව ජය ගැනීම,
අජ්ඣත්ත සංඛිත්ත අවස්ථාව ජය ගැනීම,
බහිද්ධා වික්ඛිත්ත අවස්ථාව ජය ගැනීම,
යන සතර ස්ථානයන්ගෙන් සිත මුදවා ගැනීම සෘද්ධිපාද හතරෙහිදීම එකලෙස කළ යුතුය. එසේම, සෘද්ධිපාද හතර තුළදීම තවදුරටත් පසුව සඳහන් කළ සියලු විස්තරයන් ද මනාකොට පුහුණු කරගත යුතුය. පසුව සඳහන් කරන ලද විස්තරයන් යනුවෙන් හඳුන්වන ලද්දේ: පච්ඡාපුරේ සංඥාව, යට-උඩ සහ උඩ-යට සංඥාව, දිවා-රාත්රී සහ රාත්රී-දිවා සංඥාව, ආලෝක සංඥාව සහ දිවා සංඥාව යන සුවිශේෂී කාරණාවන්ය. ඒවා ද ඒ ආකාරයෙන්ම විස්තර වශයෙන් තේරුම් ගත යුතුය.
(ග්රන්ථය අතිදීර්ඝ වන බැවින්, සෙසු සෘද්ධිපාදයන්ට අදාළව ඒවා මෙහිලා විස්තර වශයෙන් වෙන් වෙන්ව නොලියනු ලැබේ.)
ඉද්ධිපාද විභංගය: ඡන්ද සහගත ධර්ම විග්රහය
ඉදිරි පාද කථාවේදී (හෝ ග්රන්ථයේදී) පැහැදිලි කරගත යුතු සුවිශේෂී වචනයක් වන්නේ "සිත ලීනාකාරයට පත්වීම" හෙවත් තමාගේ "ලීන ඡන්දය" යන්නයි. මේ පිළිබඳව මුලිනුත් සඳහන් කරන ලදී.
"නච අතිලීනං භවිස්සති" (මාගේ ඡන්දය ලීන නොවේවා!)
එහිදී ‘ලීන’ යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කුමක්ද? යෝගාවචරයා දැඩි කැමැත්තක් (ඡන්දයක්) උපදවාගෙන, භාවනා කර්මස්ථානයක් මෙනෙහි කරමින් සිටින විට සිතෙහි කුසීත බවක් බැස ගත හැකිය. එවිට ඔහු "මාගේ සිත තුළ කුසීත බව බැස ගත්තේය" යන්න මැනවින් දැනගෙන, "අපාය භයේන චිත්තං තජ්ජෙත්වා" යනුවෙන් දැක්වෙන පරිදි අපාය බියෙන් සිතට තර්ජනය කළ යුතුය.
"ඔබ මේ විදිහට කුසීත වන්නේ අපායෙහි ඉපදීමටද? අපායෙහි උපන් කල්හි පංචවිධ වදබන්ධනයන්ට ලක්වීමට සිදුවෙනවා නේද? එසේම ලෝදිය පෙවීම්, ගිනියම් වූ අඟුරු සහ රත් වූ යකඩ ගුලි ගිල්වීම් ආදී කෲර දුක් විඳින්නට සිදුවෙනවා නේද?" කියා සිතට තර්ජනය කොට, "පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා" නැවතත් භාවනාව කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කරවාගෙන, "කම්මට්ඨානං මනසිකරෝති" යනුවෙන් කමටහන මෙනෙහි කළ යුතුය.
එසේ මෙනෙහි කරමින් සිටින විට නැවතත් සිත තුළ අලස බව හෝ කම්මැළිකම බැස ගන්නේ නම්, ඔහු නැවත නැවතත් අපාය බියෙන් සිතට තර්ජනය කොට ඡන්දය හෙවත් කැමැත්ත උපදවාගෙන කමටහන මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙය කුසීත භාවයෙන් යුක්ත වූ ඡන්දය හෙවත් "කෝසජ්ජ සහගත ඡන්දය" යි.
උද්දච්ච සහගත වූ ඡන්දය යනු කුමක්ද?
යෝගාවචරයා කැමැත්ත උපදවාගෙන කමටහන මෙනෙහි කරමින් වාඩි වී සිටින විට, සිතෙහි උද්දච්ච ස්වභාවය පතිත වෙයි. හෙවත් සිත එක අරමුණක නොපිහිටා බාහිර අරමුණු කරා විසිරෙන්නට ගනී. එම අවස්ථාවේදී ඔහු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්රයේ ගුණ ආවර්ජනය කොට, "චිත්තං හාසෙත්වා" සිත ප්රමෝදයට පත් කරමින්, "තෝසෙත්වා" සිත සතුටු කොට, "කම්මණීයං කත්වා" සිත භාවනාවට සුදුසු පරිදි කර්මණ්ය කරගත යුතුය. ඉන්පසු "පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා" නැවත ඡන්දය උපදවාගෙන කමටහන මෙනෙහි කළ යුතුය.
එවිට නැවතත් සිත උද්දච්චයට පත්වෙමින් විසිරේ නම්, එකල්හිද බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ ගුණ ආවර්ජනය කරමින් සිත ප්රමෝදයට සහ සතුටට පත් කරවා, නැවත ඡන්දය උපදවා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කිරීම කළ යුතුය. උද්දච්චයෙන් යුක්ත වූ මේ ස්වභාවය "උද්දච්ච සහගත ඡන්දය" නම් වෙයි.
"ථීනමිද්ධ සහගතෝති" – ථීනමිද්ධ සහගත ඡන්දය යනු කුමක්ද?
යෝගාවචරයා වීර්යය වැඩීමේ කැමැත්ත උපදවාගෙන භාවනා කමටහන මෙනෙහි කරමින් සිටින විට, සිතට සහ කයට තදබල නිදිමතක් (ථීනමිද්ධයක්) උපදින්නට හැකිය. ඔහු "මා තුළ තීනමිද්ධය ඉපදුණේය" යැයි සිහියෙන් දැනගෙන, ජලයෙන් මුව පිසදමා, කන් පෙති අතින් මදක් රිදෙන ලෙස ඇද, තමා ප්රගුණ කරගෙන ඇත්තා වූ සූත්ර හෝ ධර්ම කොටස් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. එසේම, දිවා කාලයෙහි ගන්නා ලද දිවා සංඥාවද ආලෝක සංඥාව ද මෙනෙහි කොට ථීනමිද්ධය දුරු කරගෙන නැවත කමටහන මෙනෙහි කිරීම සිදු කළ යුතුය.
එසේ මෙනෙහි කරන විට නැවතත් තීනමිද්ධය උපදී නම්, පෙර සඳහන් කළ ආකාරයටම විවිධ උපක්රම මඟින් තීනමිද්ධය දුරු කරවාගෙන කමටහන මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙලෙස ථීනමිද්ධයෙන් ගැවසී ගත්තා වූ, ඡන්දය "තීනමිද්ධ ස බහිද්ධා වික්ඛිත්ත ඡන්ද විභංගය (බාහිරට විසිරුණු ඡන්දය)
"බහිද්ධා වික්ඛිත්තං හෝති ඡන්දෝ" (බාහිරට විසිරුණු ඡන්දය)
"බාහිරට විසිරුණු ඡන්දය" යනු යෝගාවචරයා දැඩි කැමැත්තෙන් යුතුව භාවනා කරන විට, ඔහුගේ සිත බාහිර වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි විසිරී යාමයි; හෙවත් ඒවා තුළට ගමන් කරමින්, එම කාම අරමුණු නැවත නැවත සිහිපත් වීමයි.
එවැනි අවස්ථාවක යෝගාවචරයා විසින් කළ යුත්තේ කුමක්ද? ඒ පිළිබඳ අට්ඨකථා විවරණය කෙරෙහි දැන් අවධානය යොමු කරමු.
යෝගාවචරයා භාවනා කිරීමේ කැමැත්ත (ඡන්දය) උපදවාගෙන, භාවනා කමටහන මෙනෙහි කරමින් වාඩි වී සිටින විට, ප්රියජනක පංච කාම ගුණ අරමුණු කරගෙන සිත බාහිරට විසිරී යා හැකිය. එකල්හි ඔහු "මාගේ සිත බාහිරට විසිරුණේය" යන්න මැනවින් සිහියෙන් දැනගත යුතුය.
ඉන්පසු, සංසාරයේ බියකරු බව සහ අනිත්ය බව පෙන්වන අනමතග්ග සූත්රය, සතර අපායේ සහ ජරා-මරණ ව්යසනයන්හි බියකරු බව පෙන්වන දේවදූත සූත්රය, මහා දාන පින්කම්වලට වඩා චිත්ත භාවනාවේ අගය පෙන්වන වේලාම සූත්රය සහ අනාගතයේදී භාවනාවට බාධා පමුණුවන ලෙඩරෝග, දුර්භික්ෂ ආදී බිය පෙන්වන අනාගතභය සූත්රය ආදී සූත්ර දේශනාවන්හි අන්තර්ගත කරුණු ගැඹුරින් මෙනෙහි කළ යුතුය.
මෙසේ උතුම් සූත්ර නමැති දණ්ඩෙන් සිතට තර්ජනය කොට, සිත දමනය කර, භාවනාවට සුදුසු පරිදි කර්මණ්ය කරගත යුතුය. ඉන්පසු නැවතත් දැඩි ඡන්දය (කැමැත්ත) උපදවාගෙන භාවනා කමටහන මෙනෙහි කිරීම කළ යුතුය. මෙසේ කාම විතර්කයන්ගෙන් ගැවසී ගත්තා වූ ඡන්දය, "බාහිරට විසිරුණු ඡන්දය" (බහිද්ධා වික්ඛිත්ත ඡන්දය) යැයි කියනු ලැබේ.හගත ඡන්දය" නම් වෙයි.