අසත්පුරුෂයා යනු ශ්රද්ධාව නැති, පවට ලැජ්ජාව නැති, පවට බය නැති, බහුශ්රැතභාවය නැති, කුසීත වූ, මුලා වූ සිහි ඇති, ප්රඥාව නැති කෙනෙකි. එම අසද්ධර්මයන්ගෙන් සමන්වාගත ඔහු, එබඳුම අසද්ධර්ම ඇති අසත්පුරුෂ ශ්රමණ බ්රාහ්මණයන් ඇසුරු කරති. එසේම අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ සිතුවිලි හෙවත් චින්තන සිතති. ඒ පිළිබඳව තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ පැහැදිලි කළ සේක:
"කථඤ්ච භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසචින්තී හෝති: ඉධ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අත්තව්යාබාධායපි චේතේති, පරව්යාබාධායපි චේතේති, උභයව්යාබාධායපි චේතේති. ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසචින්තී හෝති."
මහණෙනි, අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ සිතුවිලි සිතයි. මහණෙනි, මෙලොව අසත්පුරුෂයා තමාට දුක පිණිසද සිතයි, අන් අයට දුක පිණිසද සිතයි, තමාටත් අනුන්ටත් යන දෙපිරිසටම දුක පිණිසද සිතයි. මහණෙනි, මෙසේ අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ සිතුවිලි සිතයි.
කෙටි විස්තරය.
තථාගතයන් වහන්සේ මේ ආකාරයෙන් අසත්පුරුෂ චින්තනය පැහැදිලි කළ සේක. අසත්පුරුෂයා යනු තමාට අහිත පිණිස, අවැඩ පිණිස, අයහපත පිණිස, බාධාව පිණිස සිතන කෙනෙකි. අන් අයටද අහිත පිණිස, අවැඩ පිණිස, අයහපත පිණිස, දුක පිණිස සිතන කෙනෙකි.
එසේම අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ මන්ත්රණ හෙවත් අසත්පුරුෂ කතා ඇති කෙනෙකි. ඒ පිළිබඳව තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළහ:
"කථඤ්ච භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසමන්තී හෝති: ඉධ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අත්තව්යාබාධායපි මන්තේති, පරව්යාබාධායපි මන්තේති, උභයව්යාබාධායපි මන්තේති. ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසමන්තී හෝති."
මහණෙනි, අසත්පුරුෂයා කෙසේ නම් අසත්පුරුෂ මන්ත්රණ (කතා) ඇති කෙනෙක් වෙයිද? මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි අසත්පුරුෂයා තමාට අයහපත පිණිස කතා කරයි, අන් අයට අයහපත පිණිස කතා කරයි, තමාටත් අනුන්ටත් යන දෙපිරිසටම අයහපත පිණිස කතා කරයි. මහණෙනි, මෙසේ අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ මන්ත්රණ හෙවත් කතා ඇති කෙනෙක් වෙයි.
අසත්පුරුෂ වචන
මේ ලෝකයෙහි ඇති අසත්පුරුෂ වචන ප්රධාන වශයෙන් හතරකි. බොරු කීම අසත්පුරුෂ වචනයකි. කේලාම් කීම අසත්පුරුෂ වචනයකි. පරුෂ වචන කීම අසත්පුරුෂ වචනයකි. හිස් වචන කීම අසත්පුරුෂ වචනයකි.
බොරු කීම යනු සත්ය වචනය නම් වූ එකම ධර්මය ඉක්මවා කතා කිරීමයි.
කේලාම් කීම යනු අසමගියට හේතු වන ආකාරයෙන් කතා කිරීමයි. කේලාම් කියන්නා පිරිස් අසමඟි කරවති, භේදභින්න කරවති, ඔවුනොවුන් අතර ඇති සුහද බව නැති කරති, ඔවුනොවුන් අතර අප්රිය ස්වභාවයක්, අමනාප ස්වභාවයක් උපදවති.
පරුෂ වචන කියන්නෝ පළමුවෙන්ම තමාගේ සිත දූෂණය කර ගනිති. ඉන්පසුව පරුෂ වචනය අසන කෙනාගේ සිතද දූෂණය කරති, අපිරිසිදු කරති, අන් අයගේ සිත් රිදවති. අන් අය තුළ අසතුට අකැමැත්ත අසහනය ජනිත කරවති. අන් අයට චිත්ත පීඩාවෝ ලබාදෙති.
හිස් වචන කියන අය සිහියෙන් තොරව එසේ කියති. අන් අයගේ සිත්සතන් තුළ අසිහිය වර්ධනය කරවති.
මෙම චතුර්ථවිධ වචනයෙන් සිදුකරන පාප කර්මයන් බහුලව සිදු කරන ලද්දෝ මරණින් මතු අපාගාමී වෙති. අපායෙන් නිදහස් වී මිනිස් ලොවට පැමිණියත්, එහි ඉතිරි විපාක වශයෙන්, ප්රවෘත්ති විපාක වශයෙන් බොහෝ දුක්පීඩාවෝ විඳිති.
කථඤ්ච භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසවාචෝ හෝති: ඉධ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ මුසාවාදී හෝති. පිසුණාවාචෝ හෝති. ඵරුසවාචෝ හෝති. සම්ඵප්පලාපී හෝති. ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසවාචෝ හෝති."
මහණෙනි, අසත්පුරුෂයා කොපමණකින් අසත්පුරුෂ වචන කතා කරන කෙනෙක් වෙයිද යත්; මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි අසත්පුරුෂයා බොරු කියයි, කේලාම් කියයි, පරුෂ වචන කියයි, හිස් වචන කියයි. මේ ආකාරයෙන් අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ වචන කතා කරන කෙනෙක් වෙයි.
අසත්පුරුෂ ක්රියාව
"කථඤ්ච භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසකම්මන්තෝ හෝති: ඉධ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ පාණාතිපාතී හෝති, අදින්නාදායී හෝති, කාමේසුමිච්ඡාචාරී හෝති. ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ, අසප්පුරිසෝ අසප්පුරිසකම්මන්තෝ හෝති."
මහණෙනි, අසත්පුරුෂයා කොපමණකින් අසත්පුරුෂ ක්රියා කරන කෙනෙක් වෙයිද යත්; මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි අසත්පුරුෂයා ප්රාණඝාතය කරයි, අන් සතු දෙය සොරකම් කරයි, කාමයෙහි වරදවා හැසිරෙයි. මහණෙනි, මෙසේ අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ ක්රියා කරන කෙනෙක් වෙයි.
අසත්පුරුෂ ක්රියා යනු ත්රිවිධ කාය දුෂ්චරිතයයි. සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම, කාමයෙහි වරදවා හැසිරීම යන මේවා කාය දුෂ්චරිතය. සතුන් මරණ තැනැත්තා සතුන් කෙරෙහි කරුණාව නැති කෙනෙකි, දයාව නැති කෙනෙකි, මෛත්රිය නැති කෙනෙකි. සතුන් වෙත නිර්භය බව හෙවත් අභය ලබා නොදෙන කෙනෙකි. සතුන්ට සුවසේ ජීවත්වීමේ හැකියාව අහිමි කරන කෙනෙකි. හෙතෙම ප්රාණඝාතයෙහි යෙදී වාසය කරන දරුණු සිතක් ඇති කෙනෙකි. සත්ව ඝාතනය තුළින් තමාගේ අත් දෙකෙහි ලේ තවරා ගත් අපිරිසිදු කෙනෙකි. මෙලොවම බොහෝ රෝග පීඩාවලට ලක්වෙති, නින්දා අපහාසවලට ලක්වෙති, සිහි මුලාවී මරණයට පත්වෙති, මරණින් මතු අපාගාමී වෙති. මිනිස් ලොව උපදින ජීවිතවලදී අල්පායුෂ ඇති අය බවට පත්වෙයි, බොහෝ රෝග පීඩා ඇති අය බවට පත්වෙයි, බොහෝ දුක් දොම්නස් විඳින අය බවට පත්වෙයි.
සොරකම් කිරීමද මහත් වූ පාපයකි. සොරකම් කරන්නා වූ තැනැත්තා අන් අයට මෛත්රිය දක්වන කෙනෙකු නොවේ, කරුණාව දක්වන කෙනෙකු නොවේ, අන් අයට නිර්භය බව ලබාදෙන කෙනෙකු නොවේ. එහි විපාක වශයෙන් ඔහු සමහර විට මෙලොවම ධන හානියට පත්වෙයි, සිහි මුලාවී මරණයට පත්වෙයි, මරණින් මතු නිරයේ උපත ලබයි. මිනිස් ලොවට පැමිණි කාලවලදී ඉතා දුප්පත් වී උපත ලබයි. ඇඳුම් පැළඳුම්ද, ආහාරද, කාම සම්පත්ද, ක්රීඩාවද ඉතා දුක සේ ලබන කෙනෙක් වෙයි. ඔහුට සුවසේ ජීවත්වීමට පහසු විහරණ සහිත නිවසක්ද නොලැබෙයි. යන්තමින් කුස පුරවාගන්නට සිදුවෙයි, තමා කැමති ආහාරපාන අනුභව කරන්නට නොලැබෙයි, තමා කැමති ආකාරයෙන් වස්ත්රාභරණ පැළඳීමට අවකාශ නොලැබෙයි. නොසිතූ අවස්ථාවලදී ධන හානිවලට පත්වෙයි. ගින්නෙන් වන උවදුරුවලට, ජලයෙන් වන උවදුරුවලට, රජුන්ගෙන් වන උවදුරුවලට, අප්රිය දායාදයන්ගෙන් වන උවදුරුවලට ලක්වෙයි.
දුරාචාරයෙහි හැසිරීමද පාපයකි. තමාට අයත් නොවන කාන්තාවන් සමඟ වැරදි හැසිරීමෙහි යෙදීම දුරාචාරයයි. තමාට අයත් නොවන කාන්තාව යනු තමාගේ විවාහක කාන්තාව හැර අන් සියලු කාන්තාවෝය. කාන්තාවන් සඳහා තම විවාහක ස්වාමියා හැර අන් සියලු පුරුෂයෝ තමාට අයත් නොවන පුරුෂයෝය. තමාට අයත් නොවන අය සමඟ වරදෙහි බැඳීම අකුසල කර්මයකි. විපාක වශයෙන් මෙලොවම නින්දා අපහාස ලබති, අනුන්ගෙන් පහර කති, රජයෙන් දඬුවම් ලබති, සිරගෙවල්වල යාමට සිදුවෙයි, අසිහියෙන් මරණයට පත් වෙති, මරණින් මතු අපාගාමී වෙති. අපායෙන් නිදහස්ව මනුස්ස ලෝකයට පැමිණි කල්හිද බොහෝ දුක් වේදනාවෝ ඔහු පසුපස හඹා එති.