ඨාන අට්ඨාන කුසල භික්ෂුවක් වන්නේ කෙසේද යන කාරණාව දීර්ඝ වශයෙන් නොලියා සාරාංශ වශයෙන් දක්වනු ලැබේ..
, ස්වාමීනී කොපමණකින් ඨානාඨාන කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වන්නේද යනුවෙන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විමසූහ. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ ඨාන හෙවත් සිදුවිය හැකි දේවල්ද, අඨාන හෙවත් කිසිසේත් සිදුවිය නොහැකි දේවල්ද පිළිබඳව ඉතා මනහර දේශනාවක් කළහ.
ඒ අනුව, ආනන්දය, මේ ශාසනය තුළ යම් භික්ෂුවක් දිට්ඨිසම්පන්න හෙවත් සෝවාන් ආර්ය ශ්රාවකයකු විසින් කිසිදු සංස්කාරයක් නිත්ය වශයෙන් හෝ සැප වශයෙන් හෝ ආත්ම වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණාවට හේතු නැත, ප්රත්ය නැත, එම කරුණ නොලැබෙන්නේය කියා දැනගනී. එසේම පෘථග්ජන කෙනෙකු විසින් සංස්කාර නිත්ය වශයෙන්, සැප වශයෙන් හා ආත්ම වශයෙන් ගැනීම සිදුවිය හැකි දෙයක් යැයි දැනගනියි.
තවද, සෝවාන් ආර්ය ශ්රාවකයකු විසින් මව ජීවිතයෙන් තොර කිරීම, පියා ජීවිතයෙන් තොර කිරීම, රහතන් වහන්සේ නමක් ජීවිතයෙන් තොර කිරීම, දුෂ්ට සිතින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය සිදු කිරීම සහ වෙනත් ශාස්තෘවරයකු සරණ යාම යන කාරණාවන් සිදුකිරීමට හේතු නැත, ප්රත්ය නැත යනුවෙන් දැනගනී. එහෙත් පෘථග්ජනයකු විසින් ඒවා කිරීමට හේතු ඇත, ප්රත්ය ඇත යනුවෙන් දනී.
එමෙන්ම, එක් ලෝක ධාතුවක පෙර-පසු නොවී අර්හත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙනමක් හෝ චක්රවත්ති රජවරුන් දෙදෙනෙක් එකවර පහළ වීම සිදු නොවන බව දනී.
ස්ත්රියක් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙනෙකු බවට, චක්රවත්ති රජ කෙනෙකු බවට, ශක්ර දේවේන්ද්ර බවට, මාරයෙකු බවට හෝ බ්රහ්මයෙකු බවට පත් නොවන්නේය යන කාරණාවද සිදුනොවන්නේය. යනුවෙන් උන්වහන්සේ පැහැදිලි කළහ.
කර්ම විපාක සම්බන්ධයෙන් දේශනා කරමින්, කාය දුශ්චරිතයෙන්, වචී දුශ්චරිතයෙන් හෝ මනෝ දුශ්චරිතයෙන් ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ සැප විපාක උපදින්නේය යන කාරණාව සිදු නොවන බවත්, කයින් දුසිරිත් කිරීම වචනයෙන් දුසිරිත් කිරීම මනසින් දුසිරිත් කිරීම යන කාරණා හේතු කරගෙන එයම නිධාන කරගෙන මරණින් මතු සුගතියෙහි උපදින්නේය යන්න සිදු නොවන බවත් දැනගනී.
එසේම ත්රිවිධ සුචරිතයෙහි හැසිරුණු තැනැත්තා යන කාරණාව හේතු කරගෙන එයම නිදාන කරගෙන අපායෙහි උපදින්නේය යන කාරණාවද සිදු නොවන බව දැනගනී. යම්කිසි භික්ෂුවක් මේ කාරණාවන් මනාව දැනගනී නම්, එපමණකින් ඒ භික්ෂුව ඨානාඨාන කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වන්නේය.
මෙසේ දේශනා කළ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "ස්වාමීනී, අතිශයින්ම ආශ්චර්යයකි, අද්භූතයකි, මේ ධර්ම පර්යාය කුමක්ද?" යනුවෙන් ඇසූහ. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ, "ආනන්ද, මේ ධර්ම පර්යාය 'බහුධාතුක' යැයිද, 'චතුපරිවට්ට' යැයිද, 'ධම්මාදාස' යැයිද, 'අමතදුන්දුභී' යැයිද, 'අනුත්තර සංගාමවිජය' යැයිද දරාගන්න" යැයි දේශනා කළහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ මේ වදාළ සේක; සතුටට පත් වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ භාෂිතය සතුටින් පිළිගත්හ