"භවතීති භවෝ" - වන්නේය (වෙයි) යන අර්ථයෙන් භවය නම් වෙයි. මෙයින් කර්මය හා උප්පත්තිය යන දෙකම විස්තර කරයි. කර්මය කර්ම භවයයි; කර්මය නිසා හටගන්නා වූ ස්කන්ධ උප්පත්ති භවයයි. ප්රධාන වශයෙන් උප්පත්ති භවයම භවය නම් වෙයි.
"භවෝ දුවිධේන අත්ථි කම්ම භවෝ අත්ථි උප්පත්ති භවෝ."
භවය දෙයාකාරය: කර්ම භවය ඇත, උප්පත්ති භවය ඇත. (විභංග ප්රකරණය)
එහිදී කුසල අකුසල කර්මයන්ම කර්ම භවය යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. කර්මය නිසා හටගන්නා වූ උත්පත්තියම උප්පත්ති භවය යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙසේ උප්පත්තිය යන අර්ථයෙන් භවය නම් වෙයි. මෙහි උප්පත්තිය යනු කර්මයෙන් උපදින්නා වූ ස්කන්ධයෝය. එම ස්කන්ධ හට ගැනීමට කර්මය මූලික වන බැවින් කර්මය ද භවය නම් වෙයි. "අත්තනෝ ඵලං කරෝති කම්මං" යනුවෙන් තමාගේ ඵලය සිදු කරන්නේ කර්මය බව දේශනා කළේ එම නිසාය.
කර්ම භවය
කර්ම භවය යනු චේතනාව හා චේතනාව සමඟ යෙදෙන චෛතසික ධර්මයන්ය.
"තත්ථ කතමෝ කම්ම භවෝ? පුඤ්ඤාභිසංඛාරෝ අපුඤ්ඤාභිසංඛාරෝ ආනෙඤ්ජාභිසංඛාරෝ පරිත්තභූමකෝ වා මහාභූමකෝ වා, අයං වුච්චති කම්මභවෝ." (විභංග ප්රකරණය)
එහි කර්ම භවය යනු කුමක්ද? කාමාවචර භූමියෙහි හෝ රූපාවචර, අරූපාවචර මහග්ගත භූමිවල හෝ යම් පින් රැස්කිරීමක් වේද, පව් රැස්කිරීමක් වේද, අරූපාවචර ධ්යාන කුසල සිත් රැස්කිරීමක් වේද, එය කර්ම භවය නම් වෙයි.
"සබ්බං භවගාමී කම්මං කම්ම භවෝ." (විභංග ප්රකරණය)
සියලු භවගාමී කර්මයන් කර්ම භවය නම් වෙයි.
මෙම විස්තරයට අනුව, කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර යන ත්රිවිධ භූමීන්හි ඉපදීමට හේතුවන්නා වූ පුඤ්ඤාභිසංඛාර, අපුඤ්ඤාභිසංඛාර, ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර කර්ම භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. භවගාමී හෙවත් සසර ගමනට හේතුවන සියලු කර්මයන් ද කර්ම භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි
පුඤ්ඤාභිසංඛාර යනු කාමාවචර කුසල චේතනා අට සහ රූපාවචර කුසල චේතනා පහ යන සිත් දහතුනෙහි යෙදෙන චේතනාවන්ය. අපුඤ්ඤාභිසංස්කාර යනු අකුසල සිත් දොළහ තුළ යෙදෙන චේතනාවන්ය. අරූපාවචර කුසල් සිත්වල යෙදෙන්නා වූ චේතනාව ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර නම් වෙයි.
උප්පත්ති භවය
"තත්ථ කතමෝ උපපත්ති භවෝ? කාම භවෝ, රූප භවෝ, අරූප භවෝ, සඤ්ඤා භවෝ, අසඤ්ඤා භවෝ, නේවසඤ්ඤාණානාසඤ්ඤා භවෝ, ඒකවෝකාර භවෝ, චතුවෝකාර භවෝ, පඤ්චවෝකාර භවෝ. අයං වුච්චති උපපත්ති භවෝ." (විභංග ප්රකරණය)
එහි උප්පත්ති භවය යනු කුමක්ද:
- එකොළොස් ආකාර වූ කාම භවය.
- සොළොස් ආකාර වූ රූප භවය.
- සතර ආකාර වූ අරූප භවය.
- සඤ්ඤා භවය.
- අසඤ්ඤසත්ත නම් වූ අසඤ්ඤ භවය.
- නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවය.
- අසඤ්ඤසත්ත බ්රහ්මයන්ගේ එක ස්කන්ධයක් පමණක් පවතින බැවින් ඒකවෝකාර භවය.
- ස්කන්ධ හතරක් (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) ඇත්තා වූ අරූප භවය චතුවෝකාර භවය නම් වේ.
- ස්කන්ධ පහක් (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) ඇත්තා වූ කාම සහ රූප භවයන් පංචවෝකාර භවය නම් වේ.
උප්පත්ති භවයේ ප්රභේද
අවීචි මහා නිරයේ සිට පරනිම්මිත වසවර්ති දිව්යලෝකය දක්වා ඇති කාම භූමිය එකොළොස් ආකාරයකින් යුක්ත වන අතර, එය කාම භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි.
රූප රාගයෙන් යුත් බ්රහ්මපාරිසජ්ජ බ්රහ්ම ලෝකයේ පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වා ඇති බ්රහ්ම භූමි රූප භවය යන නමින් හැඳින්වෙයි. අරූප තණ්හාවෙන් යුතුව ළඟා කරගන්නා වූ ආකාසානඤ්චායතනයේ පටන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය අවසන් කොට ඇති අරූපාවචර බ්රහ්ම ලෝක හතර අරූප භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි.
අසඤ්ඤසත්ත බ්රහ්ම ලෝකය හැර සෙසු සියලු සත්ව නිවාසයන්හි සංඥාව පවතින බැවින් ඒවා සංඥා භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. මෙම සංඥා භවයට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය අයත් නොවෙයි. අසඤ්ඤසත්ත බ්රහ්ම ලෝකය අසඤ්ඤ භවය යන නමින් හැඳින්වෙයි. ඕලාරික වූ හෙවත් ගොරෝසු වූ සංඥා නොමැති බැවින්ද, ඉතා සූක්ෂම වූ සංඥා ඇති බැවින්ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන බ්රහ්ම ලෝකය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවය යන නමින් හැඳින්වේ.
එකම රූප ස්කන්ධය පමණක් ඇත්තා වූ අසඤ්ඤසත්ත බ්රහ්ම ලෝකය ඒකවෝකාර භවය යන නමින් හැඳින්වෙන අතර, අරූපාවචර බ්රහ්ම ලෝකවල නාමස්කන්ධ හතරක් (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) පමණක් පවතින බැවින් ඒවා චතුවෝකාර භවය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. සෙසු සියලු සත්ව නිවාසයන්හි පංචස්කන්ධයම (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) පවතින බැවින් පංචවෝකාර භවය යන නම භාවිතා කරයි.