අවිහිංසා යනු හිංසා නොකිරීමයි; කරුණාව හඳුන්වන තවත් නමකි. අවිහිංසාවද සත්ත්වයකු, පුද්ගලයකු, ආත්මයක් නොවන ධාතු ස්වභාවයකි.
කාම, රූප, අරූප ධාතු සහ සංඛත, අසංඛත ධාතු විග්රහය
"ස්වාමීනී, ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වෙනත් වූ ක්රමයක් තිබේද?"
එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"සියා ආනන්ද, තිස්සෝ ඉමා ආනන්ද, ධාතුයෝ: කාමධාතු රූපධාතු අරූපධාතු. ඉමා ඛෝ ආනන්ද, තිස්සෝ ධාතුයෝ යතෝ ජානාති පස්සති. එත්තාවතාපි ඛෝ ආනන්ද, ධාතුකුසලෝ භික්ඛූති අලං වචනායාති."
ආනන්ද, තිබෙන්නේය. ආනන්ද, ධාතු තුනකි: කාම ධාතුව, රූප ධාතුව, අරූප ධාතුව යනුවෙනි. යම් කලෙක මෙම ධාතු තුන දනීද, දකීද, එපමණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වන්නේය.
ධර්මාර්ථ විවරණය
කාම ධාතුව: රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන පංච කාම වස්තුන් කෙරෙහි ඇති රාගය හෙවත් කාමච්ඡන්දය කාම ධාතුවයි. මනුස්ස ලෝකයේ කාමයන් කෙරෙහි ඇති තණ්හාවද කාම ධාතුවයි. දිව්ය ලෝක කාමයන් කෙරෙහි ඇති තණ්හාවද කාම ධාතුවයි. කාම වස්තුන් සහ කාම ලෝකයන් කෙරෙහි ඇති මෙම තණ්හාව කාම ධාතුවයි. එම කාම ධාතුව සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන ස්වභාවයකි; හෙවත් ධාතු මාත්රයකි.
රූප ධාතුව: රූප ධාතුව යනු රූපාවචර ධ්යාන කෙරෙහි ඇති තණ්හාවද, රූපාවචර බ්රහ්ම ලෝකවල ඉපදීමට ඇති කැමැත්තද රූප ධාතුවයි.
අරූප ධාතුව: ආකාසානඤ්චායතනය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය, නේවසඤ්ඤාණානාසඤ්ඤායතනය යනුවෙන් අරූපාවචර ධ්යාන හතරකි. එම ධ්යාන කෙරෙහි ඇති ධ්යාන නිකාන්තියද, අරූපාවචර බ්රහ්ම ලෝක කෙරෙහි ඇති තණ්හාවද අරූපම් ධාතුවයි.
යම් කලෙක භික්ෂුව කාම ධාතුව, රූප ධාතුව, අරූප ධාතුව යන ත්රිවිධ ධාතූන් ධාතූ වශයෙන් දනීද, ධාතූ වශයෙන් නුවණින් දකීද, එවිට ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසුය.
"ස්වාමීනී, ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වන වෙනත් ක්රමයක් තිබේද?"
එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"සියා ආනන්ද, ද්වේ ඉමා, ආනන්ද, ධාතුයෝ: සංඛතා ච ධාතු අසංඛතා ච ධාතු. ඉමා ඛෝ ආනන්ද, ද්වේ ධාතුයෝ යතෝ ජානාති පස්සති. එත්තාවතාපි ඛෝ ආනන්ද, ධාතුකුසලෝ භික්ඛූති අලං වචනායාති."
ආනන්ද, (වෙනත්) ක්රමයක් ඇත්තේය. ආනන්ද, ධාතු දෙකකි: සංඛත ධාතුව සහ අසංඛත ධාතුවයි. ආනන්ද, යම් කලෙක භික්ෂුව සංඛත ධාතුව හා අසංඛත ධාතුව දනීනම්, දකීනම්, එපමණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කීමට සුදුසු වන්නේය.
සංඛත ධාතුව: සංඛත ධාතුව යනු හේතූන්ගෙන් හටගත් සංස්කාරයන්ට නමකි. සංස්කාරයෝ සත්ව, පුද්ගල නොවන බැවින් ධාතූන්ය.
අසංඛත ධාතුව: අසංඛත යනු නිර්වාණයට නමකි. හේතූන්ගෙන් සකස් නොවූ දෙය අසංඛත නම් වෙයි. එයද සත්ව, පුද්ගල නොවන ධාතු මාත්රයකි.
ආයතන කුසලතාව පිළිබඳ ධර්ම විග්රහය
"කිත්තාවතා පන, භන්තේ, ආයතනකුසලෝ භික්ඛූති අලං වචනායාති?"
"ස්වාමීනි, කොපමණකින් ආයතන කුසල වූ භික්ෂුවක යැයි කීමට සුදුසු වන්නේද?"
භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පිළිතුර දේශනා කළහ.
"ආනන්දය, මේ ආධ්යාත්මික හා බාහිර ආයතන හයකි. එනම්:
- ඇස සහ රූපය,
- කන සහ ශබ්දය,
- නාසය සහ ගඳ-සුවඳ,
- දිව සහ රසය,
- කය සහ ස්පර්ශය,
- මනස සහ ධර්ම (සිතුවිලි) යි.
ආනන්දය, යම් කලෙක භික්ෂුව මෙම ආයතන (ආධ්යාත්මික හා බාහිර වශයෙන්) නුවණින් දැන ගනීද, නුවණින් දකීද, එපමණකින් ආයතන කුසල භික්ෂුවක යැයි කීමට සුදුසු වන්නේය."
සලායතන.
ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය, මනස යන ආයතන හය ආධ්යාත්මික ආයතන නම් වෙයි. රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, සිතුවිලි බාහිර ආයතන නම් වෙයි. සසර දුකට උපකාර වන ධර්මයන් පතුරුවන බැවින් ආයතන යන නම යොදනු ලබයි. දුක ඇති කරන නිසාද ආයතන යන නම යොදනු ලබයි. ආයතනයන් මුල් වී දුක ඇතිවන ආකාරය මෙසේ විමසා බැලිය හැකිය.
ඇසත් රූපයක් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය හටගනී. එම තිදෙනාගේ එකතුවීම ස්පර්ශයයි. ස්පර්ශය නිසා වේදනාව හටගනී. වේදනාව නිසා තණ්හාව හට ගනී. එම තණ්හාව දුක්ඛ සමුදයයි. (සලායතන සංයුක්තය. )
මෙසේ සෙසු ආයතන මුල්වීද සසර දුක උපදින ආකාරය තේරුම් ගත හැකිය. ආයතනයන් විසින් සිදු කරනු ලබන්නේ සසර දුක ඉපදවීමට අවශ්ය වන ධර්මයන් පැතිරවීමයි.