"ගෞරවනීය ස්වාමීන් වහන්ස, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යනු කුමක්ද?" යනුවෙන් සැදැහැති පිරිසක් දිනක් අප කථානායක යෝගාවචරයාණන් වහන්සේගෙන් විමසා සිටියහ.
එවිට උන්වහන්සේ ඉතාමත් ලස්සන පාළි දේශනා පාඨ කිහිපයක් ගෙනහැර දක්වමින් මෙසේ වදාළහ:
"ලෝභෝ ඒකෝ අන්තෝ, දෝසෝ ඒකෝ අන්තෝ.
ඒතේ දේ අන්තේ න උපේති, න උපගච්ඡති.
විමුත්තෝ ඒතේහි අන්තේහි, තස්මා මජ්ඣිමා පටිපදාති වුච්චති."
"පින්වත්නි, ලෝභය කියන්නේ එක අන්තයක්; ද්වේෂය කියන්නේ තවත් අන්තයක්. මේ අන්ත දෙකටම නොපැමිණෙයි නම්, ඒ දෙසට ගමන් නොකරයි නම්, මේ අන්ත දෙකෙන් මුළුමනින්ම මිදෙයි නම්, අන්න ඒ අන්ත දෙකෙන් මිදුණා වූ උතුම් මාර්ගය 'මධ්යම ප්රතිපදාව' හෙවත් මැදුම් පිළිවෙත කියලා හඳුන්වනවා.
එම නිසා මධ්යම ප්රතිපදාවෙහි ගමන් කරන්නට කැමති කෙනෙක්, ලෝභය කියන අන්තයට යන්නෙත් නැතුව, ද්වේෂය කියන අන්තයට යන්නෙත් නැතුව, ඒ අන්ත දෙක අතරේ තමාගේ සිත මැනවින් පවත්වාගෙන මැදුම් පිළිවෙතෙහිම පිළිවෙත් පිරීම කළ යුතු වෙනවා.
ඒ වගේම තමයි, මේ ශරීරයට අධික ලෙස සැප දීම 'කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය' නම් වෙයි. එය එක් අන්තයකි. ශරීරයට අධික ලෙස දුක් දීම 'අත්තකිලමතානුයෝගය' නම් වෙයි. එය ද තවත් අන්තයකි. මේ අන්ත දෙකටම අයත් නොවන සැබෑ නිවන් මාර්ගය මධ්යම ප්රතිපදාවයි.
තවත් ගැඹුරින් බැලුවහම, සත්ත්වයෙක් ඇත, පුද්ගලයෙක් ඇත, ස්ථිර ආත්මයක් ඇත යනුවෙන් දැඩිව ගැනීම 'ශාස්වත දෘෂ්ටියයි'. එය එක අන්තයකි. සත්ත්වයාගේ මුළුමනින්ම විනාශයක් ඇත කියා, මරණින් මතු සත්ත්වයාගේ විනාශය පනවනවා නම් එය 'උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි'. එය ද තවත් අන්තයකි.
අද කාලයේ බොහෝ දෙනෙක් මේ 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' කියන කාරණය වරද්දාගෙන තියෙනවා. ඔවුන් සිතන්නේ 'සත්ත්වයෙක් නැත, පුද්ගලයෙක් නැත, ආත්මයක් නැත, මම කියා දෙයක් හෝ කෙනෙක් නැත' කියා පැවසීම උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් කියායි. ඇත්තටම, සත්ත්ව, පුද්ගල, ආත්ම සංඥාවන්ගෙන් තොරව දිරීම හා බිඳීම දැකීම මිත්යා දෘෂ්ටියක් නෙවෙයි; එය උදාර වූ 'සම්මා දිට්ඨියයි'!
ලෝකයේ ආත්මය පිළිගන්නේ නැති (අනාත්මවාදී වූ) එකම දර්ශනය, එකම ලබ්ධිය බුදු දහම විතරයි. බුදු දහමෙන් බාහිර වූ අන්ය සෑම ආගමකම, ශාස්තෘවරයෙකු තුළම ආත්මයක් පිළිබඳ පිළිගැනීමක් තියෙනවා; ඔවුන්ට ආත්ම සංකල්පයක් තියෙනවා. හැබැයි සමහර බාහිර අය හිතනවා 'මේ ආත්මය මේ ජීවිතයෙන්ම ඉවර වෙනවා, මරණින් මතු ආත්මයේ විනාශයක් සිද්ධ වෙනවා' කියලා.
'උච්ඡිජ්ජති, න හෝති පරම්මරණා' (මරණින් මතු විනාශ වෙයි, නැවත ඇති නොවේ) යනුවෙන් පවසන, මරණින් මතු කිසිදු කර්ම පල සම්බන්ධතාවයක් නැතැයි සලකා සත්ත්වයාගේ විනාශය පනවන මෙන්න මේ අදහසට තමයි 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' කියලා කියන්නේ.
මෙන්න මේ කියන ශාස්වත, උච්ඡේද යන අන්ත දෙකටම නොපැමිණ, හේතු-ඵල දහමට (පටිච්චසමුප්පාදයට) අනුව මධ්යස්ථව දකින ප්රතිපදාව මධ්යම ප්රතිපදාවයි."
"මේ මධ්යම ප්රතිපදාව 'චක්ඛු කරණී' වන අතර, එයින් නුවණ නැමැති ඇස ඇති කරනු ලබයි. දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග යන චතුරාර්ය සත්ය දර්ශනය පිණිස පවතින බැවින් මෙය චක්ඛු කරණී කියලා හඳුන්වනවා.
'ඥාන කරණී' යනු සත්ය ඥානය පිණිස හේතු වන නිසා ඥාන කරණී කියලා හඳුන්වනවා. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය:
දුක්ඛේ ඤාණං (දුක පිළිබඳ අවබෝධය)
දුක්ඛ සමුදයේ ඤාණං (දුක හට ගැනීමට හේතුව පිළිබඳ අවබෝධය)
දුක්ඛ නිරෝධයේ ඤාණං (දුක නිරුද්ධ වීම පිළිබඳ අවබෝධය)
දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාය ඤාණං (දුක නිරුද්ධ කරන මාර්ගය පිළිබඳ අවබෝධය)
යන ඤාණ හතර ඇති කිරීම සඳහා හේතු වෙනවා. ඒ නිසා තමයි ඥාන කරණී කියන නම භාවිතා කරන්නේ.
'උපසමාය' යනු ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහයන් සංසිඳීම පිණිස පවතින බැවින්, ඒ නිසා තමයි උපසමාය කියලා කියන්නේ.
'අභිඤ්ඤාය' යනු චතුරාර්ය සත්යය විශේෂයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස හේතු වන බැවින්, ඒ නිසා අභිඤ්ඤාය කියන වචනය භාවිතා කරනවා.
'සම්බෝධාය' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සම්බෝධය හෙවත් චතුරාර්ය සත්යය අවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් සහ චතුරාර්ය සත්යය අවබෝධයට උපකාර වන බැවින් 'සම්බෝධාය සංවත්තති' (සම්බෝධය පිණිස පවතී) කියලා හඳුන්වනවා.
ඒ වගේම මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිර්වාණය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහාම හේතුවක් වෙනවා. ඒ නිසයි 'නිබ්බානාය සංවත්තති' කියලා බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළේ."