"ස්වාමීන් වහන්ස, 'යෝග' කියලා කියන්නේ මොනවාද?"
දිනක් අප එසේ විමසූ විට, යෝගාවචරයාණන් වහන්සේ අපට එහි අර්ථය මෙලෙස පැහැදිලි කර දුන්හ:
"දරුවනේ, යෝග කියන්නේ 'යෙදීම' (සිහියෙහි හෝ උත්සාහයෙහි යෙදීම) කියන අර්ථය ඇති වචනයක්. හින්දු ආගමේත් යෝග භාවනා කිරීම් පිළිබඳව බොහෝ සෙයින් සඳහන් වී තිබෙනවා. ඒ අය තමන්ගේ ශරීර සෞඛ්යය නීරෝගීව තබා ගැනීම සඳහා මෙන්ම, තමාගේ සිත පිරිසිදු කර ගැනීම සඳහාත් නොයෙක් යෝග භාවනාවල නිරත වෙනවා.
බුදු දහමෙත් භාවනාව හැඳින්වීම සඳහා මේ 'යෝග' කියන වචනය සමහර අවස්ථාවලදී මිනිසුන් භාවිතා කරනවා. ඒ වගේම භාවනා කරන තැනැත්තා හැඳින්වීම සඳහා 'යෝගාවචරයා' යන නම යොදන්නෙත් ඒ නිසයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ධම්මපදයේදී, 'යෝගා වේ ජායතී භූරී' (භාවනාවෙහි යෙදීමෙන්ම මහත් වූ ප්රඥාව උපදී) යනුවෙන් ප්රඥාව වැඩෙන යෝග කළ යුතු බව දේශනා කළ සේක.
ප්රඥාව වැඩෙන යෝග කියලා කියන්නේ බුදු දහමේ සඳහන් වන උදාර භාවනා ක්රමවලටයි. තමන්ගේ සිත සංවර කර ගැනීම සඳහාත්, සිත තැන්පත් කර ගැනීම සඳහාත් සිදු කරන භාවනා ක්රමය 'සමථ භාවනාව' කියලා හඳුන්වනවා. එසේම යමක තිබෙන සැබෑ යථාර්ථය (අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය) නුවණින් දැක තේරුම් ගැනීම සඳහා සිදු කරන භාවනා ක්රම 'විදර්ශනා භාවනා' යන නමින් හඳුන්වනු ලබනවා.
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් විවිධ සූත්ර දේශනාවලදී සමථ භාවනා ක්රම හතළිහක් (40 කර්මස්ථාන) පිළිබඳව දේශනා කරලා තිබෙනවා. ඒවා මුළු ත්රිපිටකයේම එක එක තැන විසිරී පවතින නිසා, සාමාන්ය කෙනෙකුට ඒවා එකවර සොයා ගැනීම තරමක් දුෂ්කරයි.
අන්න ඒ නිසා, පසුකාලීනව 'විසුද්ධිමාර්ගය' ලියන ලද අතිපූජනීය බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යපාදයන් වහන්සේ, එම භාවනා ක්රම හතළිහම එක් තැනකට ගොනු කරමින්, ඒවා කරන ආකාරය ඉතා පැහැදිලිව විස්තර කරමින් විසුද්ධිමාර්ගය නමැති මහා ධර්ම ග්රන්ථය රචනා කළ සේක. එය හරියට මහා ධර්ම පුස්තකාලයක් බඳු වටිනා ග්රන්ථයක්. කෙනෙක් විසුද්ධිමාර්ගය මැනවින් ඉගෙන ගත්තහම, මුළු ත්රිපිටකයම ඉගෙන ගත්තා වගේම තමයි. විසුද්ධිමාර්ගය හරියට මුළු ත්රිපිටකයටම ලියන ලද ශ්රේෂ්ඨ අට්ඨකථාවක් වගේ අතිශයින්ම වටිනවා."
"විසුද්ධිමාර්ගය කියන වචනයේම තේරුම 'පිරිසිදු වන මාවත' හෙවත් 'නිවනට යන මඟ' යන්නයි. අපේ හිත බොහෝ කලක පටන් කෙලෙස්වලින් අපිරිසිදු වී පවතින්නේ. 'සංයුත්ත නිකායේ' එන 'ගද්දූලබද්ධ සූත්රයේදී' බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ බව මෙසේ දේශනා කරන්නට යෙදුණා:
'දීඝරත්තමිදං භික්ඛවේ චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගේන දෝසේන මෝහේන'
(මහණෙනි, මේ සිත දීර්ඝ කාලයක පටන් රාගයෙන් ද, ද්වේෂයෙන් ද, මෝහයෙන් ද අපිරිසිදු වී පවතින්නේය).
'චිත්තසංකිලේසා භික්ඛවේ සත්තා සංකිලිස්සන්ති, චිත්තවෝදානා සත්තා විසුජ්ඣන්ති'
(මහණෙනි, සිත අපිරිසිදු වීමෙන් සත්ත්වයෝ අපිරිසිදු වෙති; සිත පිරිසිදු වීමෙන් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු වෙති).
අන්න ඒ නිසා, රාගයෙන්, ද්වේෂයෙන් සහ මෝහයෙන් අපිරිසිදු වී තිබෙන සිත ක්රමවත්ව පිරිසිදු කිරීමේ ශ්රේෂ්ඨ වැඩපිළිවෙළ තමයි 'භාවනාව' කියලා හඳුන්වනු ලබන්නේ."