මෙම ගුණයෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සන්දිට්ඨික වන ආකාරය ද, නව ලෝකෝත්තර ශ්රී සද්ධර්මය සන්දිට්ඨික වන ආකාරය ද පැහැදිලි කර දෙනු ලැබේ.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සන්දිට්ඨික වන්නේ මෙසේය: ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන තැනැත්තා තමාගේ සන්තානයෙහි පවතින රාගය, ද්වේෂය, මෝහය නැති කරගන්නා බැවින්, එය තමා විසින්ම ප්රත්යක්ෂව දැකිය යුතුය යන අර්ථයෙන් 'සන්දිට්ඨික' නමින් හඳුන්වයි.
අංගුත්තර නිකායේ, තික නිපාතයේ, අඤ්ඤතර බ්රාහ්මණ සූත්ර පාඨය:
"රත්තෝ ඛෝ බ්රාහ්මණ, රාගේන අභිභූතෝ පරියාදින්නචිත්තෝ අත්තව්යාබාධායපි චේතේති, පරව්යාබාධායපි චේතේති, උභයව්යාබාධායපි චේතේති, චේතසිකම්පි දුක්ඛං දෝමනස්සං පටිසංවේදේති. රාගේ පහීනේ නේව අත්තව්යාබාධායපි චේතේති, න පරව්යාබාධායපි චේතේති, න උභයව්යාබාධායපි චේතේති, න සෝ චේතසිකම්පි දුක්ඛං දෝමනස්සං පටිසංවේදේති. ඒවම්පි ඛෝ බ්රාහ්මණ, සන්දිට්ඨිකෝ ධම්මෝ හෝති..."
නව ලෝකෝත්තර ශ්රී සද්ධර්මය සන්දිට්ඨික වන ආකාරය
සෝතාපත්ති මාර්ගය, සෝතාපත්ති ඵලය, සකදාගාමී මාර්ගය, සකදාගාමී ඵලය, අනාගාමී මාර්ගය, අනාගාමී ඵලය, අරහත් මාර්ගය, අරහත් ඵලය සහ නිර්වාණය යන මේ ධර්මතා නවය 'නව ලෝකෝත්තර ශ්රී සද්ධර්මය' යන ගෞරවනීය නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.
එම නව ලෝකෝත්තර ශ්රී සද්ධර්මය යම් කෙනෙකු විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ නම්, ඔවුන් විසින්ම පර ශ්රද්ධාවෙන් තොරව (හෙවත් අන් අය කියන දේ පමණක්ම විශ්වාස කර පිළිගැනීමෙන් නොනැවතී), ප්රත්යවේක්ෂා ඥානයෙන් හෙවත් නුවණින් විමසීමෙන් යුතුව තමා විසින්ම දැකිය යුතුය. එබැවින් එය සන්දිට්ඨික වේ. තවත් සරලව සඳහන් කළහොත්, නව ලෝකෝත්තර ධර්මය තම තමා විසින්ම ප්රත්යක්ෂව අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ.
ප්රශස්ත වූ (හෙවත් වර්ණනා කරන ලද්දා වූ) දෘෂ්ටිය, දැකීම 'සන්දිට්ඨි' නමින් හඳුන්වයි. එම ප්රශස්ත වූ සන්දිට්ඨියෙන්, එනම් තමාගේම අවබෝධයෙන් කෙලෙස් දිනන බැවින් ද එය සන්දිට්ඨික වේ.
එය එසේමය;
ආර්ය මාර්ගය සමඟ යෙදෙන්නා වූ තමාගේ අවබෝධයෙන් ද,
ආර්ය ඵලයට හේතු කාරණා වූ තමාගේ අවබෝධයෙන් ද,
නිර්වාණය විෂය කරගත්තා වූ සන්දිට්ඨියෙන් (හෙවත් තමාගේම අවබෝධයෙන්) ද,
ආර්ය උතුමෝ කෙලෙස් දිනති, කෙලෙස් ජයගනිති. රට දිනාගත් තැනැත්තා 'රට්ඨිය' යන නමින් හඳුන්වන්නා සේම, නව ලෝකෝත්තර ධර්මය තුළින් තමාගේම අවබෝධයෙන් කෙලෙස් දිනන (ජයගන්නා) බැවින් එය 'සන්දිට්ඨික' නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.
තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීම
'දිට්ඨි' යනු දර්ශනය, දැකීම හඳුන්වන වචනයකි. ඒ අනුව දර්ශනය, දැකීම, අවබෝධයම සන්දිට්ඨිකය; හෙවත් තමාගේම අවබෝධයක්ය. තමාගේ අවබෝධයක් නොවන දර්ශනයක් හෝ දැකීමක් තමන් තුළ පිහිටන්නේ නැත.
ලෝකෝත්තර ධර්මය තමාගේ අවබෝධයට (හෙවත් සන්දෘෂ්ටියට) සුදුසු වන බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මය භාවනා කිරීමේ මඟින් ප්රතිවේධ කළ යුතුය; ප්රත්යක්ෂ කිරීමේ මඟින් ද අවබෝධ කළ යුතුය. එම ලෝකෝත්තර ධර්මය තමාගේ අවබෝධයෙන්ම ලබා ගන්නා ලද තැනැත්තා සංසාර බිය නවතාලයි; සසර දුක ගෙවා දමයි. எබැවින් තමා විසින්ම ඇති කරගන්නා වූ අවබෝධයට සුදුසු වන බැවින් ධර්මය සන්දිට්ඨික වේ.