චිත්තානුපස්සනාවෙහි හතරවැනි චිත්ත යුගලය ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කොට වදාළේ සිතේ පවතින හැකිලීමේ සහ විසිරීමේ ස්වභාවයන් දෙක හඳුනා ගැනීමයි.
"සංඛිත්තං වා චිත්තං ‘සංඛිත්තං චිත්තං’ති පජානාති. වික්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘වික්ඛිත්තං චිත්තං’ති පජානාති."
1. සංඛිත්ත සිත (සසංඛාරික සහ ථීනමිද්ධ සහගත සිත)
ධර්ම විග්රහය: මෙහි 'සංඛිත්ත' යනු හකුළුවා ගන්නා ලද, උත්සාහයෙන් තොරව මැලි බවට පත් වූ සිතයි. සිත තුළ ථීන (සිතේ ගිලන් බව) සහ මිද්ධ (චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බව/නිදිබර බව) යන අකුසල ධර්මයන් බලවත් වීම නිසා, සිත කිසිදු කුසල් අරමුණක නිරත වීමට නොහැකිව හැකිලී, මැලි වී, අලස බවට පත් වේ. අභිධර්ම ක්රමයට අනුව සසංඛාරික අකුසල් සිත් මෙයට මූලික වේ.
යෝගාවචරයාගේ මනසිකාරය: භාවනාවෙහි හෝ ධර්ම කෘත්යයන්හි යෙදෙන විට සිත තුළ අලස බවක්, නිදිබර ගතියක් හෝ පසුබෑමක් ඇති වන සැණින්, විදර්ශක යෝගියා "සිත හැකිලී පවතී, මෙය සංඛිත්ත සිතකි" යනුවෙන් වර්තමාන මොහොතේම සිහියෙන් වටහා ගනී.
2. වික්ඛිත්ත සිත (උද්දච්ච සහගත සිත)
ධර්ම විග්රහය: මෙහි 'වික්ඛිත්ත' යනු එක අරමුණක පිහිටා සිටීමට නොහැකිව නන් දෙස විසිරී යන සිතයි. සිත තුළ පවතින උද්දච්චය (නොසන්සුන්කම) හේතු කොටගෙන, දුම් රැල්ලක් සුළඟට විසිරී යන්නාක් මෙන් සිත විවිධ කාම අරමුණු, අතීත මතකයන් සහ අනාගත ප්රාර්ථනාවන් ඔස්සේ දස අතේ විසිරී යයි.
යෝගාවචරයාගේ මනසිකාරය: සිත එකඟ කරගත නොහැකිව එක එක අරමුණුවල දුවන අවස්ථාවකදී, යෝගියා එය තමාගේ කරගෙන තැති නොගෙන, "සිත විසිරී පවතී, මෙය වික්ඛිත්ත සිතකි" කියා මනා සිහි නුවණින් යුතුව දැනගනියි.
පරමාර්ථ දැක්ම: මෙම අවස්ථා දෙකේදීම යෝගාවචරයා දකින්නේ හැකිලෙන්නේ ද, විසිරෙන්නේ ද තමා නොව, හේතූන් නිසා සිත තුළ උපදින කෙලෙස් ස්වභාවයන් පමණක් බවයි. සිත සිතක් ලෙසම දකිමින් ඔහු සත්ව, පුද්ගල, ආත්ම සංඥාවන් කෙරෙන් නිදහස් වේ.