චක්ඛුංච පජානාති රූපඤ්ච පජානාති යංච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයෝජනං හෝති තඤ්ච පජානාති.
මෙය සතිපට්ඨාන සූත්රයෙහි සඳහන් වන පාලි කොටසකි. එහි ආයතන පිළිබඳව විදර්ශනා වඩන ආකාරය මැනවින් දක්වා තිබේ. ඇසද අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා නුවණින් දැන ගනී. රූපයද අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා නුවණින් දැන ගනී. ඇසත් රූපයත් නිසා උපදින සංයෝජනය හෙවත් තණ්හාවද අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා නුවණින් දැන ගනී. සෙසු ආයතන ගැනද මෙසේමය.
ස්පර්ශය
ස්පර්ශය යනු ගැටීම, හැපීම යන අර්ථය ඇති වචනයකි.
ඇසත්, රූපත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය චක්ඛු සම්ඵස්සයයි.
කනත්, ශබ්දයත්, සෝත විඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය සෝත සම්ඵස්සයයි.
නාසයත්, ගඳ-සුවඳත්, ඝාන විඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය ඝාන සම්ඵස්සයයි.
දිවත්, රසයත්, ජිව්හා විඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය ජිව්හා සම්ඵස්සයයි.
කයත්, පහසත්, කාය විඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය කාය සම්ඵස්සයයි.
මනසත්, සිතුවිලිත්, මනෝවිඤ්ඤාණයත් එකට ගැටෙන්නාක් මෙන්, එකට හැපෙන්නාක් මෙන්ම උපදින චෛතසිකය මනෝ සම්ඵස්සයයි.
ස්පර්ශය යනු එක චෛතසිකයකි. එහෙත් එහි හට ගැනීමට මූලික වන ආයතන අනුව කොටස් හයකට බෙදා විස්තර කර දී තිබේ.
චක්ඛුංච පටිච්ච රූපේච උප්පජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං. තිණ්ණං සංගති සන්නිපාතෝ සමවායෝ ඵස්සෝ.
ඇසත්, රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී; ඒ තිදෙනාගේ එකතුවීම රැස්වීම සමාගම ස්පර්ශයයි. මෙසේ සෙසු ස්පර්ශයන්ද විස්තර කර දී ඇත.
ස්පර්ශය අවබෝධ කර ගැනීම ඉතා දුෂ්කරය. බැලූ බැල්මට පෙනෙන්නේ එය භෞතික වූ දෙයක් පමණක් බවය. එහෙත් ස්පර්ශය චෛතසිකයකි. ස්පර්ශය අවබෝධ කර ගත් කල්හි ඔහුට නිවන පිණිස අවබෝධ කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නැතැයි පුත්තමංසෝපම සූත්රයෙහි සඳහන්ය.