රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, සිතුවිලි යනු බාහිර ආයතනයෝය.
- වර්ණ රූපය
පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහාභූතයන් පරමාර්ථ වශයෙන් අපේ ඇසට සෘජුව නොපෙනුණත්, එම මහාභූතයන් ඇසුරු කරගෙන පවතින ඇසට පෙනෙන ස්වභාවයක්ද පිහිටා ඇත. එම ඇසට පෙනෙන ස්වභාවය වර්ණ රූපය නමින් හඳුන්වයි. ලෝකයෙහි පවතින සෑම වර්ණයක්ම අපගේ ඇසට නොපෙනේ. උදාහරණයක් ලෙස සුළඟටද වර්ණයක් පවතී, එහෙත් එම වර්ණය අපේ ඇසට නොපෙනේ. වාතයේ පවතින එම වර්ණය අපේ ඇසට පෙනුනේ නම් ලෝකයේ ඇති අනෙකුත් සෑම දෙයක්ම එම වර්ණයෙන් වැසී ගොස් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකි වනු ඇත. ඕනෑම වස්තුවක ඇති වර්ණය අපේ ඇසට පෙනෙයි, එම වර්ණය වර්ණ රූපය යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. ඇසට නොපෙනෙන වර්ණයන්ද ඇති බව පෙර සඳහන් කළ බව සිහි කළ යුතුය.
- ශබ්ද රූපය
පෙර සඳහන් කරන ලද සෝත ප්රසාදයෙහි හැපෙන හෝ ගැටෙන ශබ්දයෝ ශබ්ද රූප යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. මිනිසෙකු, සතෙකු හෝ ඇසට නොපෙනෙන දිව්ය, බ්රහ්ම, යක්ෂ, භූත ආදී සජීවී සත්ත්වයකු විසින් නගනු ලබන ශබ්ද මෙන්ම මිනිසුන් විසින් සකස් කරන ලද උපකරණවලින් නැගෙන ශබ්දද චිත්තජ ශබ්ද යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. චිත්තජ යන්නෙහි අර්ථය සිතින් උපන් හෙවත් සිත මුල්කරගෙන හටගත් ශබ්දය යන්නයි.
එසේම සුළඟ, අව්ව, වැස්ස, පින්න ආදී ස්වභාවික ඍතු විපර්යාසයන් නිසා ඇතිවන ශබ්ද උතුජ ශබ්ද නමින් හඳුන්වනු ලබයි.
- ගන්ධ රූපය
ඝාන ප්රසාදයෙහි හැපෙන හෝ ගැටෙන ගඳ සහ සුවඳ ගන්ධ රූප යන නමින් හඳුන්වයි.
- රස රූපය
ජිව්හා ප්රසාදයෙහි හැපෙන හෝ ගැටෙන රසයන් රස රූප නමින් හඳුන්වනු ලබයි. එය තිත්ත රසය, කටුක රසය, පැණි රසය, ඇඹුල් රසය, ලුණු රසය, කර රසය ආදී නොයෙක් ප්රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ.
- ස්පර්ශ රූපය
කාය විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු ස්පර්ශය. එය ස්පර්ශ රූප යන නමින් හඳුන්වයි. ප්රධාන වශයෙන් අපට ස්පර්ශ වන්නේ මහාභූතයන්ට අයත් පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහාභූත තුනය. එම තුනෙහි එකතුව ස්පර්ශය ලෙස දක්වනු ලබයි.
උදාහරණයක් ලෙස ජල බඳුනකට අත දමා එය සෙලවීම සිදු කරන්න. එවිට ඔබට ජලයෙහි ඇති තද ගතිය, ගොරෝසු ගතිය, මෘදු ගතිය හෝ හැපෙන ගතිය දැනෙනු ඇත; එය ජලයෙහි ඇති පඨවි ධාතුවයි. එසේම ජලයේ පවතින උණුසුම් බව හෝ සීතල බව ඔබට දැනෙනු ඇත; එය ජලයෙහි ඇති තේජෝ ධාතුවයි. ජලය තුළ අත සෙලවෙන ආකාරය හෝ ජලයේ චලනය ඔබට දැනෙනු ඇත; එය ජලයෙහි ඇති වායෝ ධාතුවයි. ජලය යනු ප්රධාන වශයෙන් ගත් කල්හි ආපෝ ධාතුවකි. එසේ වුවත් ජලයට අත දැමූ විට ආපෝ ධාතුව අපට ස්පර්ශ නොවේ. එහිදී ස්පර්ශ වන්නේ පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන් පමණි. ස්පර්ශය පිළිබඳව මෙම ගැඹුරු විග්රහය තේරුම් ගෙන සිටීම යථාර්ථය දැකීමට ඉතා වටින්නේය.
- ධර්මායතනය
ධර්ම යනු චේතනාවන්ය; සිතුවිලිය; චෛතසික යනුවෙන් හඳුන්වන්නේද මෙයයි. රූපාරම්මණයන්ද. , වේදනා ආරම්මණයන්ද, සංඥා ආරම්මණයන්ද, සංස්කාර ආරම්මණයන්ද. මනායතනයට අයත්ය.