ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය, මනස යනු සළායතනයෝය. සළායතන යනු නාමරූප ධර්මයන්මය. රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, සිතුවිලි යන බාහිර ආයතන හයද සළායතනයන්ටම අයත්ය. ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය යනු ප්රසාද රූපයන්ය.
රූපය නමැති අරමුණ ගැටීමට සුදුසු වන සේ සතර මහා ධාතූන්ගෙන් හටගත් ප්රසාදය හෙවත් රූප දැකීමෙහි කැමැත්ත මුල් වී ඇති තණ්හාව නිසා කර්මයෙන් හටගත් මහාභූතයන්ගේ ප්රසාදය චක්ඛු ප්රසාදය යන නමින් හඳුන්වයි. ඇසෙහි කළු ඉංගිරියාව මැද රූපවල ඡායාව වැදෙන ඉතා කුඩා ස්ථානයක් ඇත. වෛද්ය විද්යාවේදී කහ ලපය යන නමින් ඉගෙන ගත්තේ එම ස්ථානයයි. එම ඉතා කුඩා සියුම් ස්ථානය චක්ඛු ප්රසාද රූපය නමින් බුදු දහමෙහි හඳුන්වයි. රූපයන්ගේ ඡායාව බැඳුණු විට රූප දැකීම නමින් හඳුන්වන ක්රියාව සිදුවන බව වටහාගත යුතුය. එම චක්ඛු ප්රසාදයම ඇස යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි.
- කන් සිදුර තුළ තුනීවූ තඹ පැහැති වූ ලෝමයන්ගෙන් ගැවසී ගත්තා වූ ඇඟිළිවල දමන මුදුවක හැඩය ඇත්තා වූ ස්ථානයෙහි සතර මහා ධාතූන්ගෙන් හටගත් සෝත ප්රසාදය පිහිටා ඇත. එය ලේඩියෙකුගේ හිසක් තරම් ඉතා කුඩා වූවකි. වාතය සමඟ මුසුව එන ශබ්දයන් එහි වැදීමෙන් ශබ්ද ඇසීමේ හැකියාව හට ගනී. සෝත ප්රසාදය යනු එයයි. ධර්මානුකූලව කන යනුවෙන් හඳුන්වන්නේද එයමය.
- නාස් සිදුර ඇතුළත එළු කුරයක හැඩය ඇති ප්රදේශයෙහි ලේඩියකුගේ හිසක් බඳු ඉතා කුඩා ඝාන ප්රසාදය පිහිටා තිබේ. වාතය සමඟ මුසුව එන ගඳ-සුවඳ එහි වැදුණු පසුව සුවඳ ආඝ්රහණය කිරීමේ හැකියාව හට ගනී. ධර්මානුකූලව ඝාන ප්රසාද රූපය යනු එයයි. නාසය යනුවෙන් හඳුන්වන්නේද එයයි.
- දිව මැද මතුපිට මානෙල් පෙත්තක අග බඳු සටහනක් ඇති ස්ථානයක රසය දැනෙන ඉතා කුඩා ප්රදේශයක් පිහිටා තිබේ. එය ලේඩියෙකුගේ හිසක් තරම් ඉතා කුඩා වූවකි. දිවෙහි රස වැඩිපුරම දැනෙන්නේ එම ස්ථානයටය.
- ධර්මානුකූලව එය හඳුන්වන්නේ ජිව්හා ප්රසාදය යන නමිනි. එය දිව නමින්ද හඳුන්වනු ලබයි.
- ශරීරය තුළ කර්මයෙන් හටගත් සතර මහා ධාතූන් ඇසුරු කරමින් පැතිර පවතින්නා වූ සෑම ස්ථානයකම කාය ප්රසාදය පිහිටා තිබේ. එහෙත් කෙස්, ලොම්, නිය, දත් සහ මැරුණු සම වැනි දැනීමක් නැති ස්ථාන හැර අන් සියලු සජීවිතැන්හි කාය ප්රසාද රූප පිහිටා තිබේ. කය යනුවෙන් ව්යවහාර කරන්නේ කාය ප්රසාදයයි. අපහට ස්පර්ශ දැනෙන්නේ මෙම ප්රසාද රූපය නිසාය.
- මනස යනු සිතටද හෘදවස්තු රූපයටද කියන නමකි. සිත් සහ සිතුවිලි හටගන්නේ හෘදවස්තුවෙහි අඩපතක් තරම් පමණ වූ රුධිරය ඇසුරු කරමින් බව ථේරවාදී බුදු දහමෙහි උගන්වයි.
මනතීති මනෝ. විජානාතීති අත්ථෝ. අට්ඨකථාචරියා පනාහු: 'නාලියා මිනමානෝ විය, මහාතුලාය වා ධාරයමානෝ විය ආරම්මණං මිනාති පජානාතීති මනෝ'ති. තදේව මනනලක්ඛණං. ඉන්දට්ඨං කරෝතීති ඉන්ද්රියං.
ධාන්ය මනින නැළියක් හෝ බර කිරන තරාදියක් නිවැරදිව ප්රමාණය දක්වන්නාක් මෙන්, තමන් වෙත පැමිණෙන අරමුණ (රූප, ශබ්ද ආදී) නිවැරදිව මැන හඳුනාගන්නා, සිතේ ප්රධානත්වය ගන්නා ධර්මය මනස (මනීන්ද්රිය) වේ. (ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව)
විජානට්ඨේන ආයතනට්ඨේන මනායතනං...
අරමුණු දැනගන්නවා යන අර්ථයෙන්ද, ආයතනයක් වෙයි යන අර්ථයෙන්ද එය මනායතනය නම් වේ.
(ධම්ම සංඝණී අට්ඨකථා)