සීත, උෂ්ණ ආදී විරුද්ධ හේතූන් නිසා විපරීත හෙවත් වෙනස් වන්නා වූ දෙය 'රූපය' යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. විරුද්ධ ධර්මයන් නිසා විකාරයට පත්වීම, වෙනස් වීම, විපරීත වීම යන්න අරූප ධර්මයන්ගේ ද ඇත. එහෙත් අරූප ධර්මයන්ගේ එම විපරීත ලක්ෂණය ප්රකට නැත. එබැවින්, වෙනස් වීම ලක්ෂණ කොට ඇති, විපරීත බව ලක්ෂණ කොට ඇති සියල්ල රූපය යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.
රූපය කොටස් කීයකට බෙදේද?
රූපය ප්රධාන වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදෙයි: භූත රූප සහ උපාදාය රූප යනුවෙනි.
භූත රූප: පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහා ධාතූන්ට මේ නම භාවිතා වේ.
උපාදාය රූප (24ක්):
1චක්ඛු පසාද රූපය: ඇසෙහි රූප දැකීමේ ශක්තිය.
2සෝත පසාද රූපය: කණෙහි ශබ්ද ඇසීමේ ශක්තිය.
3ඝාන පසාද රූපය: නාසයෙහි ගන්ධ දැනීමේ ශක්තිය.
4ජිව්හා පසාද රූපය: දිවෙහි රස දැනීමේ ශක්තිය.
5කාය පසාද රූපය: ශරීරයෙහි ස්පර්ශ දැනීමේ ශක්තිය.
7වර්ණ රූපය: ඇසට පෙනෙන වර්ණය හෙවත් පැහැය.
7සද්ද රූපය: කණට ඇසෙන ශබ්දය.
8ගන්ධ රූපය: නාසයට දැනෙන ගඳ හා සුවඳ.
රස රූපය: දිවට දැනෙන රසය.
9ඵොට්ඨබ්බ: ශරීරයට දැනෙන ස්පර්ශය (තද බව, බුරුල් බව යනාදිය).
10ඉත්ථි ඉන්ද්රිය රූපය: ස්ත්රී භාවය.
11පුරිස ඉන්ද්රිය රූපය: පුරුෂ භාවය.
12ජීවිත ඉන්ද්රිය රූපය: රූපයන්ගේ පැවැත්ම රකින ජීව ශක්තිය.
13හදයවත්ථු රූපය: සිත පහළ වීමට ආශ්රය වන හෘදය වස්තුව.
14කාය විඤ්ඤත්ති රූපය: කයෙහි ඉරියව් මගින් අදහස් ප්රකාශ කිරීම.
15වචී විඤ්ඤත්ති රූපය: වචනයෙන් අදහස් ප්රකාශ කිරීම.
16ආකාස ධාතු රූපය: රූපයන්ගේ සීමාව හෙවත් අවකාශය.
17ලහුතා රූපය: රූපයන්ගේ සැහැල්ලු බව.
18මුදුතා රූපය: රූපයන්ගේ මෘදු බව.
19කම්මඤ්ඤතා රූපය: රූපයන්ගේ ක්රියාවට යෝග්ය බව.
20උපචය රූපය: රූපයන්ගේ උපත හෙවත් හටගැනීම.
21සන්තති රූපය: රූපයන්ගේ පැවැත්ම හෙවත් අඛණ්ඩතාව.
22ජරතා රූපය: රූපයන්ගේ දිරායන ස්වභාවය.
23අනිච්චතා රූපය: රූපයන්ගේ බිඳී යන ස්වභාවය.
24කබලින්කාර ආහාර රූපය: ශරීරයට ශක්තිය සපයන ආහාර .
වේදනා උපාදානස්කන්ධය යනු කුමක්ද?
රූපාදී අරමුණු වල රසය අනුභව කිරීම (විඳීම) ලක්ෂණය කරගත් ස්වභාවය වේදනා උපාදානස්කන්ධයයි.
භාග්යවතුන් වහන්සේ ඛජ්ජනීය සූත්රයේදී (සංයුත්ත නිකාය) මෙසේ දේශනා කළහ:
“කිඤ්ච භික්ඛවේ, වේදනං වදේථ? වේදියතීති ඛෝ භික්ඛවේ, තස්මා වේදනාති වුච්චති. කිඤ්ච වේදියති? සුඛම්පි වේදියති, දුක්ඛම්පි වේදියති, අදුක්ඛමසුඛම්පි වේදියති. වේදියතීති ඛෝ භික්ඛවේ, තස්මා වේදනාති වුච්චති.”
මහණෙනි, වේදනාව යනු කුමක්ද? යමක් විඳින නිසා, මහණෙනි, එයට වේදනාව යැයි කියනු ලැබේ. කුමක් විඳී ද? සැපය ද විඳී, දුක ද විඳී, සැප-දුක් රහිත වූ උපේක්ෂාව ද විඳී. විඳිනවා යන අර්ථයෙන්ම වේදනාව යැයි කියනු ලැබේ.
කුසල වේදනා, අකුසල වේදනා සහ අව්යාකෘත වේදනා මොනවාද?
වේදනාව සියලු සිත්වලට සාධාරණ වූ, සබ්බ චිත්ත සාධාරණ චෛතසිකයකි. එබැවින් සිත් අසූනවය (89) තුළම වේදනාව යෙදේ. ඒ අනුව වේදනා අසූනවයක් ඇතැයි තේරුම් ගත යුතුය.
සැප වේදනාව: කුසල විඤ්ඤාණ සහ කුසල විපාක විඤ්ඤාණ සමග යෙදෙන වේදනාවයි.
දුක් වේදනාව: අකුසල විඤ්ඤාණ සහ අකුසල විපාක විඤ්ඤාණ සමග යෙදෙන වේදනාවයි.
අව්යාකෘත වේදනාව: සියලු විපාක සිත් සහ ක්රියා (කිරියා) සිත්වල යෙදෙන වේදනාවයි.
මේ පිළිබඳව සවිස්තරාත්මකව මෙසේ දත යුතුය:
සියලු කුසල විපාක සිත්වල යෙදෙන වේදනාව, වේදනා ස්වභාවයෙන් 'සැප වේදනාව' වේ. එම සිතම විපාකයක් වන බැවින්, ධර්ම ගණයෙන් එය 'අව්යාකෘත වේදනාව' ද වේ. එසේම, සියලු අකුසල විපාක සිත්වල යෙදෙන වේදනාව, වේදනා ස්වභාවයෙන් 'දුක් වේදනාව' වේ. එම සිතම විපාකයක් වන බැවින්, ධර්ම ගණයෙන් එය ද 'අව්යාකෘත වේදනාව' ලෙසම දැක්වේ.