ගිනිගත් යකඩ පොළොවෙහි සිටුවන ලද ගිනිගත් යකඩ උල්වලින් අමුණා, සෙලවෙන්නට නොහැකි වන සේ සත්ත්වයන් යකඩ උල්වල උල ගැසී දුක් විඳින්නා වූ, ගිනි ජාලාවලින් පැසෙන්නා වූ නිරය තාප නම් වෙයි. අතරක් නැති මහා දුකක් උරුම වන නිසා එම නිරය තාප නමින් හඳුන්වයි.
එහි උපත ලැබීමට හේතු වන අකුසල්:
පරුෂ වචන කියමින් අනුන්ගේ සිත් රිදවන සත්ත්වයෝ ද, අනුන් වෙහෙස කරවන අය ද, ඡන්ද, දෝෂ, භය, මෝහ යන සතර අගතියෙන් අගතියට ගිය අය ද, පින් පව් නැතැයි යන මිථ්යා දෘෂ්ටි ගත් අය ද තාප නිරයෙහි උපත ලබති.
ආයු කාලය:
මිනිස් වසරින් නවසිය විසි එක්කෝටි සැට ලක්ෂයක් තාප නිරයට එක දවසකි. එබඳු දවස් තිහක් මාසයකි. එබඳු මාස දොළහක් වසරකි. එබඳු වසර දහසය දහසක් එහි පරමායුෂයි.
ප්රතාප නිරය සහ එහි ස්වභාවය
ප්රතාප නමින් හඳුන්වන නිරය ද ඉතා බිහිසුණු ය. ගල් කඳන් වැනි සුවිශාල වූ ගිනිගත් යකඩ කඳන්වලින් සත්ත්වයන් උල ගැසී දැවෙන, පිච්චෙන, දුක් විඳින නිරය ප්රතාප නමින් හඳුන්වයි.
එහි උපත ලැබීමට හේතු වන අකුසල්:
බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන තෙරුවන් නැතැයි ආදී ලෙසින් මිථ්යා දෘෂ්ටි ගත් අය ද, බුද්ධ රත්නයට අගෞරව කරන්නෝ ද, ධර්ම රත්නයට අගෞරව කරන්නෝ ද, සංඝ රත්නයට අගෞරව කරන්නෝ ද ප්රතාප නිරයෙහි උපත ලබති.
ආයු කාලය:
ප්රතාප නිරයේ ආයුෂ වන්නේ අන්තඃ කල්පයකින් අඩකි.
අවීචි මහා නිරය සහ එහි ස්වභාවය
ගිනි ජාලාවලින් ඉතා තද දුකකින් අතරක් නැතිව පිච්චෙන, දැවෙන ඉතා දුක්ඛිත වූ නිරය අවීචි නමින් හඳුන්වයි.
එහි උපත ලැබීමට හේතු වන අකුසල්:
මව මැරීම, පියා මැරීම, රහතුන් මැරීම, දූෂිත වූ සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඇඟේ ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය, තෙරුවන් සතු ආරාම, දාගැබ්, මහා බෝධි, ප්රතිමා විනාශ කිරීම යන අකුසල් කරන සත්ත්වයෝ අවීචියෙහි උපත ලබති.
ආයු කාලය:
අවීචි මහා නිරයේ ආයුෂ අන්තඃ කල්ප එකකි.
අටමහා නරකය පිහිටා ඇති ආකාරය අනුව හතරැස්ය. දිගින්, පළලින් සහ උසින් යොදුන් සියයක් පමණ වෙයි. එහි එක බිත්තියක ඝනකම යොදුන් නවයකි. යකඩ පොළොව සහ යකඩ පියන ද එපමණම ඝනකමය. කල්පය පටන් ගත් දවසේ පටන් මෙම නරකයෙහි ගිනි ජාලාවන් අතරක් නැතිව දැල්වී, ගිනි ජාලාවන්ගෙන් පිරී පවතී. නිරිසතුන්ම දර කිස කරති. හෙවත් ගිනි ඇවිලීමට සහ ගින්නෙහි පැවතීමට ඉන්ධනය වෙති.
මෙම සටහන දැන් ඔබේ පොතට එක් කිරීමට ඉතාම පැහැදිලිව පවතී. "නිරිසතුන්ම දර කිස කරති" යනුවෙන් ඔබ කළ ඒ ගැඹුරු විස්තරය පාඨකයාට අකුසලයේ බිහිසුණු බව පසක් කිරීමට බෙහෙවින් උපකාරී වනු ඇත.
මේ එක් මහා නිරයකට වැටී දරුණු දුක් විඳින සත්ත්වයෙකු "නරකයෙන් නික්මෙමි" සිතාගෙන බටහිර දිසාවේ සිට නැගෙනහිර දිසාවට දුවගෙන යයි. එවිට නැගෙනහිර දොර ඇරී සිටියා සේ ඔහුට පෙනෙයි. ඔහු නැගෙනහිර දිසාවට දුවගෙන යයි. බොහෝ වසර සිය ගණනක් දුවගෙන යාමෙන් පසු නැගෙනහිර දොරටුව වැසී ඇති ආකාරය ඔහුට පෙනෙයි. එම දුවන අතරතුර ද තමාගේ ශරීරයෙහි සිවිය පිච්චෙයි, මස් පිච්චෙයි, ඇට පිච්චෙයි. ඇටමිදුළු දක්වා ගින්දර ගමන් කරයි. කර්මානුරූපව නැවත ශරීරය යථා තත්ත්වයට පත් වෙයි. නැවතත් දුවන විට පිච්චීම පෙර සඳහන් කළ පරිදි සිදුවෙයි.
ඔහු නැගෙනහිර දොරටුව සමීපයෙහි නතර වෙයි. නිරය පාලකයෝ එතැනට පැමිණෙති. නිරය පාලකයන් විසින් ඔහුට නොයෙක් ආකාරයේ වදහිංසා ලබා දෙති. අත් දෙකෙහි ද, පා දෙකෙහි ද, පපුවෙහි ද යකඩ උල් ගසා වේදනා ලබා දෙති. දරුණු කියත් ගෙන ඔහුගේ අත් පා කපා දමති. එම අත් පා නැවත තිබූ ආකාරයටම කර්මානුරූපව සකස් වීම සිදුවේ. නැවතත් අත් පා කපා දමති. ඉන්පසුව ගිනිගත් කරත්තයක ගවයෙකු සේ බැඳ, යමපල්ලන් ගිනිගත් කරත්තයට නැඟී, ගිනිගත් පොළොවෙහි කරත්තය ඇදගෙන යාමට බල කරති. ගහමින් වදහිංසා පමුණුවති. මේ නිරයේ උපන් සත්ත්වයා විඳින අප්රමාණ දුක්වලින් ස්වල්ප මාත්රයකි.
මෙසේ කලක් සිටින විට බටහිර දොරටුව විවෘත වී ඇති බව ඔහුට පෙනෙයි. ඔහු පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වසර සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් දිව ගොස් ඒ දොරටුව සමීපයට ළඟා වෙයි. එවිට දොර වැසී යයි. එම ස්ථානයට පැමිණෙන යමපල්ලන් පෙර සේම ඔහුට නොයෙක් වදහිංසා පමුණුවති. මේ ආකාරයටම වරින් වර එක එක දිසාවන්වලට දුවගෙන යාමක් සහ එම දොරටු සමීපයේ දුක් විඳීමක් සිදුවේ.
නැවත නැවතත් කලෙක නැගෙනහිර දොරටුව විවෘත වෙයි. ඔහු එයින් දුවගෙන එළියට යයි. එළියට ගිය විට ඔහු වැටෙන්නේ ඔසුපත් නරකයකටයි. සෑම දොරටුවක් සමීපයේම එම දොරටුවට සමාන්තරව ඔසුපත් නරක පිහිටා තිබේ. එක දොරටුවක් සමීපයෙහි ඔසුපත් නරක හතර බැගින් එක් නිරයක් වටා ඔසුපත් නරක දාසයකි. නිරයන් අට වටා ඇති ඔසුපත් නරක ගණන එකසිය විසි අටකි. ප්රධාන නිරයන් අට එකතු කළ කල්හි නිරයන් එකසිය තිස් හයක් ඇත.
තිරිසන් අපාය
කිසිම ආකාරයකින් මාර්ග ඵල අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වූ, එම නිසාම පහතට වැටෙන සුළු කාම සංකල්පනාවන්ගෙන් සහ බයෙන් නිතර නිතර දැවෙන තැවෙන සත්වයෝ 'තිරච්චාන' යන නමින් හඳුන්වනු ලබති. යම් සත්වයෙක් මෝහයෙන් දැඩි සේ මුලාවට පත්ව අකුසල කර්මයන් කරත් නම්, එම සත්වයෝ බොහෝ විට තිරිසන් ලෝකයෙහි තිරිසන් සතුන් ලෙස උපත ලබති.
තිරිසන් සතුන්ගේ භේද හෙවත් වෙනස්කම් බොහෝ ඇත. සමහරු ඇසට පෙනෙති, සමහරු ඇසට නොපෙනෙති. සමහර තිරිසන් සතුන් දීර්ඝ ශරීර ඇත්තෝය. ඇතැම්හු කොටය, ඇතැම් අය මධ්යම ප්රමාණයෙන් යුක්තය. සමහර තිරිසන් සතුන් මහත්ය, සමහර තිරිසන් සතුන් සියුම්ය.
යම් අණ්ඩජ හෙවත් බිත්තර තුළින් උපදින තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. ජලාබුජ හෙවත් මව්කුසෙන් උපදින තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. සංසේදජ හෙවත් තෙත පරිසරය තුළ උපදින තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. ඕපපාතික හෙවත් කර්මානුරූපව අංග සම්පූර්ණ ශරීර ඇතිව උපදින තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. අපාදක හෙවත් පා නැති තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. ද්විපාදක හෙවත් දෙපා ඇති තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. චතුස්පාදක හෙවත් පා හතරක් ඇති තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. බහුප්පාදක හෙවත් බොහෝ පා ඇති තිරිසන් සත්වයෝ ඇත. මෙසේ නොයෙක් ප්රභේද ඇති තිරිසන් සතුන් දක්නට ලැබේ.