ඛන්තී ච සෝවචස්සතා – සමණානඤ්ච දස්සනං
කාලේන ධර්මසාකච්ඡා – ඒතං මංගලමුත්තමං
ඛන්තී (ඉවසීම)
යම්කිසි කෙනෙකු තමා හට නින්දා අපහාස කරන අවස්ථාවලදී ද, වද හිංසා කරන අවස්ථාවලදී ද, ඒ සියල්ල ඉවසීම "ඛන්තී" යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. යම් කෙනෙක් තමාට නින්දා අපහාස කරන විට නොඇසුණු කෙනෙකු මෙන් කටයුතු කළ යුතුය. තමාට පීඩා පිණිස යම් දෙයක් කරන විට, එය නොදුටු කෙනෙකු මෙන් ඉවසිය යුතුය. අත්, පා, කන් සහ නාසය කැපූ අවස්ථාවේදී පවා ඉවසීමෙන් කටයුතු කළ සාන්තිවාදී තාපසතුමා මෙන් ඉවසිය යුතුය; එය උතුම් ඛන්තී ගුණයයි.
ඛන්තී (ඉවසීම - තවදුරටත්)
"සීතස්ස ඛමෝ හෝති, උණ්හස්ස ඛමෝ හෝති, ජිඝච්ඡාය පිපාසාය ඛමෝ හෝති, ඩංස-මකස-වාතාතප-සිරීසප-සම්ඵස්සානං ඛමෝ හෝති, දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං ඛමෝ හෝති, උප්පන්නානං සාරීරිකානං වේදනානං දුක්ඛානං තිප්පානං ඛරානං කටුකානං අමනාපානං පාණහරානං අධිවාසකජාතිකෝ හෝති."
සම්බුද්ධ ශ්රාවකයකු විසින් ඉවසිය යුතු දේවල් බොහෝ තිබේ. සීතල ඉවසිය යුතුය. උෂ්ණත්වය ඉවසිය යුතුය. කුසගින්න සහ පිපාසය ඉවසිය යුතුය. ඇටමැස්සන්ගෙන් වන පීඩා, මදුරුවන්ගෙන් වන පීඩා, සුළඟින් වන පීඩා, අව්වෙන් වන පීඩා සහ සර්පයන්ගෙන් වන පීඩා ද ඉවසිය යුතුය. නපුරු සේ කියන ලද, නපුරු සේ පැමිණෙන ලද දරුණු වචන ද ඉවසිය යුතුය. දුක් වූ, තියුණු වූ, කරකස වූ, කටුක වූ, ප්රාණය නැති කරන්නා වූ තරම් දරුණු වේදනාවන්ද ඉවසිය යුතුය.
මෙහි ඉවසීම යනුවෙන් සඳහන් කරන්නේ කෙලෙස් නූපදවා ගනිමින් ඉවසීමයි. එසේ ඉවසීම තුළින් නොයිවසන කෙනාට ඇති වන්නා වූ යම් කාමාශ්රව, භවාශ්රව, දිට්ඨාශ්රව හා අවිජ්ජාශ්රව වේ නම්, ඉවසන කෙනාට එම ආශ්රව ධර්මයෝ යටපත් වී යති.
ඛන්තී (ඉවසීම - ආදර්ශයන්)
ඉවසීම ගැන කතා කිරීමේදී අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ නොයෙක් ආත්මභාවවලදී ඉවසා වදාළ ආකාරය සිහියට නගා ගත යුතුය. අත්, පා, කන් සහ නාසය කැපූ රජතුමා කෙරෙහි වෛර සිත් නූපදවා, සාන්තිවාදී තාපසතුමා ඉවසීම ප්රගුණ කළහ. සුනාපරන්තවාසී පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගේ ඉවසීමද ඉතා වැදගත් වන අතර එය අතිශය ආදර්ශ සම්පන්නය. සක් දෙව් රජතුමාගේ ඉවසීමද සක්ක සංයුත්තයෙන් දැන ඉගෙන ගත යුතුය.
ඉවසීම ඉතා වටිනා ගුණධර්මයකි. "ඛන්තී පරමං තපෝ තිථික්ඛා" යනුවෙන් දේශනා කර ඇති පරිදි, ඉවසීම උතුම්ම තපස හෙවත් උතුම්ම ශීලයයි.
පඬිතුමනි, මෙම කොටස මගින් ඉවසීම යනු දුර්වලකමක් නොව, එය මහා බෝසත් ගුණයක් බවත්, එය උතුම්ම තපස බවත් මනාව පැහැදිලි වේ.
සෝවචස්සතා (සුවච කීකරු බව)
යම්කිසි කෙනෙකු අවවාදයක් ලබාදෙන කල්හි, අනුශාසනාවක් කරන කල්හි හෝ කරුණු සහිතව යමක් පැහැදිලි කර දෙන කල්හි, සිත වික්ෂේපයට පත් කර නොගෙන, තරහෙන් හෝ වෛරයෙන් යුතුව නිහඬව සිටින්නේ නැතිව, ගුණදොස් විවේචනය කරන්නේ නැතිව, ආදරයෙන් හා ගෞරවයෙන් යුතුව එම අවවාද අනුශාසනා පිළිගන්නා ස්වභාවය "සෝවචස්සතා" හෙවත් සුවච කීකරු බවයි.
මෙම උදාර ගුණය ඇති කල්හි තමාට බොහෝ සේ අවවාද අනුශාසනා ලැබෙන්නේය. කල්යාණ මිත්රයන්ගේ අනුග්රහය සහ උපකාරය ලැබෙන්නේය. තමා තුළ පවතින අඩුපාඩු සකස් කර ගැනීමට අවකාශ සැලසෙන්නේය. එය මාර්ගඵල නිවන දක්වාම උපකාර වන උතුම් මංගල කාරණාවකි.
සමණානඤ්ච දස්සනං (පැවිදි උතුමන් දැකීම)
සංසිඳුවා ගන්නා ලද ක්ලේශ ධර්මයන් ඇති, කය වචනය සිතින් සංවර වූ, ප්රඥාවන්ත පැවිදි උතුමන් වහන්සේලා වෙත ගෞරවයෙන් පැමිණිය යුතුය. උන්වහන්සේලාට පසඟ පිහිටුවා වන්දනාමාන කළ යුතුය. වත්පිළිවෙත් කළ යුතුය. සිව්පසයෙන් ඇප උපස්ථාන කළ යුතුය. උන්වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ධර්මය ආදරයෙන් හා ගෞරවයෙන් යුතුව ශ්රවණය කළ යුතුය. මේ සියල්ලම ශ්රමණ දර්ශනයට ඇතුළත්ය.
යම්කිසි උපාසක කෙනෙකුට හෝ උපාසිකාවකට භික්ෂුවක් දක්නට ලැබුණහොත් වහා හුනස්නෙන් නැගිටිය යුතුය; ගෞරව කළ යුතුය. උන්වහන්සේලාට පිදිය යුතු යමක් ඇත්නම් පිදිය යුතුය. පිදීමට යමක් නැත්නම් පසඟ පිහිටුවා වන්දනා කළ යුතුය. එසේ කිරීමට අවකාශ නොවේ නම් දෑත් දොහොත් මුදුන් දී ගෞරවයෙන් වැඳිය යුතුය. සිත පහදවා ගත යුතුය. මේ සෑම ගුණයක්ම තමාගේ යහපතට හේතු වන මහේසාක්ය කුසල ධර්මයන්ය.
සමණානඤ්ච දස්සනං (පැවිදි උතුමන් දැකීම - ආනිසංස)
ආදරයෙන් ගෞරවයෙන් යුතුව භික්ෂුවක් දෙස දෙනෙත් හැර බලන්නේ නම්, ඒ මහා කුසලයේ බලයෙන් කල්ප ලක්ෂයක් යන තෙක් ඇසෙහි රෝගයක් හෝ දැවිල්ලක් හෝ ඉදිමීමක් හෝ පිළිකාවක් හෝ හටගන්නේ නැත. ඉතා ප්රසන්න වූ, පංච වර්ණයෙන් සශ්රීක වූ රුවන් විමනක ගලවා දැමූ මැණික් කවුළුවක් වැනි වේ යැයි අටුවාවේ සඳහන්ය. භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙස ගෞරවයෙන් බැලීම කල්ප ලක්ෂයක් දෙවියන් අතරද, මිනිසුන් අතරද සියලු සම්පත් ලැබීමට හේතු වන මහේසාක්ය පිනකි.
එබැවින් ප්රඥාවන්ත වූ මනුස්සයෝ ආදරයෙන් ගෞරවයෙන් ශ්රමණ දර්ශනය සිදු කරන්නේය. තිරිසන් ගත සතෙකුට පවා පැවිද්දන් දැකීමෙන් ඇති වන්නා වූ ප්රසාදය බොහෝ කලක් යහපත පිණිස පවතින්නේය.
කාලේන ධම්ම සාකච්ඡා (සුදුසු කාලයෙහි ධර්ම සාකච්ඡා කිරීම)
සුදුසු කාලයෙහි ධර්ම සාකච්ඡා කිරීම මංගලයකි. උදෑසන කාලයේදී හෝ සවස් කාලයේදී සූත්රපිටකය දැන උගත් භික්ෂූහු සූත්ර පිටකය පිළිබඳව සාකච්ඡා කරති. විනය පිටකය ඉගෙන ගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා විනය පිළිබඳව සාකච්ඡා කරති. අභිධර්මය ඉගෙන ගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා අභිධර්මය සාකච්ඡා කරති. ජාතක පාලිය ඉගෙන ගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ජාතක කතා පිළිබඳව සාකච්ඡා කරති. අටුවා ඉගෙන ගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා අටුවා පිළිබඳව සාකච්ඡා කරති.
මෙසේ සාකච්ඡා කරන විට තමා තුළ ඇති වන්නා වූ අලස බව, සිතේ විසිරීම, විචිකිච්ඡාව ආදිය දුරු වී සිත පිරිසිදු වන්නේය. එබැවින් සුදුසු කාලයෙහි ධර්ම සාකච්ඡා කිරීම උතුම් මංගල කාරණාවක් යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක.