කායානුපස්සනාව සහ වේදනානුපස්සනාව දේශනා කිරීමෙන් අනතුරුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කොට වදාළේ සිත තුළ ක්ෂණයක් පාසා උපදින නිරුද්ධ වන සිත දෙස මනා සිහියෙන් යුතුව බැලීම හෙවත් "චිත්තානුපස්සනාවයි".
සිත, මනස සහ විඤ්ඤාණය
ලෝකයා "සිත" යනුවෙන් පොදුවේ හැඳින්වුව ද, එහි පවතින සුවිශේෂී ක්රියාවලීන් අනුව ධර්මයේදී එය ප්රධාන ආකාර තුනකින් හඳුන්වනු ලැබේ:
චිත්ත: අරමුණක් පිළිබඳව සිතන, විවිධ සිතිවිලි මවන ස්වභාවය 'චිත්ත' නමින් හැඳින්වේ.
මනෝ: බාහිර අරමුණු (රූප, ශබ්ද ආදිය) ඇතුළට ගන්නා, ස්වභාවය 'මනස' නමින් හැඳින්වේ.
විඤ්ඤාණ: ආයතන ඝට්ටනයෙන් උපදින අරමුණු වෙන් වෙන්ව මැනවින් දැනගන්නා ස්වභාවය 'විඤ්ඤාණය' නමින් හැඳින්වේ.
පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල චිත්ත, මනෝ, විඤ්ඤාණ යනු සිතම හැඳින්වීම සඳහා විවිධ ප්රත්යයන් අනුව යොදන ලද නාම පද තුනකි. අතීතයේ පටන්ම ලෝකයේ විවිධ දාර්ශනිකයන් සිත ගැන සෙවූහ. තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කොට වදාළේ සිත යනු ස්ථිර ආත්මයක් නොව, හේතූන් නිසා උපදිමින් වහා නිරුද්ධ වන ධර්මතාවයක් බැවින් එය විදර්ශනා ප්රඥාවෙන් අවබෝධ කරගත යුතු බවයි. සතිපට්ඨාන සූත්රයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ සිත පිළිබඳව සිහිය පිහිටුවිය යුතු ආකාරය ආකාර දහසයකට (සිත වර්ග 16කට) බෙදා දක්වා ඇත.
පළමු චිත්ත යුගල තුන
1. සරාග සිත (රාග සහගත සිත)
"සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස යන ආධ්යාත්මික ආයතනයන්හි ප්රියමනාප වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ සහ සිතිවිලි ගැටෙන විට, සිහියෙන් තොරව ඒ කෙරෙහි උපදින්නා වූ දැඩි ඇලීම, ආශාව හෝ කැමැත්ත සහිත සිත "සරාග සිත" නම් වේ. යෝගාවචරයා එවැනි සිතක් උපන් විට, "මෙය රාග සහගත සිතකි" කියා සිහියෙන් දැනගනියි.
2. වීතරාග සිත (රාගයෙන් තොර සිත)
"වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: ප්රියමනාප වූ බාහිර අරමුණු ලැබුණු නමුත්, ඒ කෙරෙහි මනා සිහියෙන් යුතුව සිත යොමු කරන විට, නොඇලෙන සුලු, ආශාවෙන් තොරව උපදින කුසල් සහගත සිත "වීතරාග සිත" නම් වේ. යෝගාවචරයා එවැනි සිතක් පවතින විට "මෙය රාගයෙන් තොර සිතකි" කියා මනාකොට දැනගනියි.
3. සදෝස සිත (ද්වේෂ සහගත සිත)
"සදෝසං වා චිත්තං ‘සදෝසං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: ඇසට, කනට ආදී ඉන්ද්රියයන්ට අප්රිය වූ, අමනාප වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ හෝ සිතිවිලි ලැබෙන කල්හි, සිත තුළ සිහිය පිහිටුවා නොතිබීම නිසා උපදින්නා වූ තරහව, ක්රෝධය, අමනාපය හෝ පටිබාහන ස්වභාවය "සදෝස සිත" නම් වේ. යෝගාවචරයා එවැනි සිතක් උපන් සැණින් "මෙය ද්වේෂ සහගත සිතකි" කියා සිහියෙන් හඳුනාගනියි.
4. වීතදෝස සිත (ද්වේෂයෙන් තොර සිත)
"වීතදෝසං වා චිත්තං ‘වීතදෝසං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: අප්රිය, අමනාප අරමුණු ලැබුණු අවස්ථාවක වුව ද, සිත තුළ මනාකොට සිහිය පිහිටුවා ගැනීම නිසා, අරමුණ සමඟ නොගැටෙන, තරහ නොවන, මෛත්රී සහගතව උපදින සිත "වීතදෝස සිත" නම් වේ. යෝගාවචරයා එය "මෙය ද්වේෂයෙන් තොර සිතකි" කියා මනාව දැනගනියි.
5. සමෝහ සිත (මෝහ සහගත සිත)
"සමෝහං වා චිත්තං ‘සමෝහං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: රූපාදී අරමුණු ලැබෙන යම් මොහොතක සිත නොසන්සුන්කමට හෙවත් විසිරීමට (උද්දච්චයට) පත් වේ ද, සිත තුළ ධර්මය කෙරෙහි සැකය (විචිකිච්ඡාව) උපදී ද, කර්මය හා කර්මඵලය පිළිබඳ විශ්වාසයෙන් තොරව මුලාවෙන් යුතුව සිත හැසිරේ ද, එය "සමෝහ සිත" නම් වේ. යෝගාවචරයා මෙම අසිහියෙන් යුතු මුලා වූ සිත උපන් කල්හි "මෙය මෝහ සහගත සිතකි" කියා සිහියෙන් දැනගනියි.
6. වීතමෝහ සිත (මෝහයෙන් තොර සිත)
"වීතමෝහං වා චිත්තං ‘වීතමෝහං චිත්තං’ති පජානාති."
විවරණය: රූපාදී අරමුණු ලැබෙන කල්හි සිත මුලාවට පත් නොකර මනා සිහිය පිහිටුවා ගන්නා අවස්ථාවන්හිදී ද; එම අරමුණු අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ත්රිලක්ෂණ ප්රඥාවෙන් විමසන අවස්ථාවන්හිදී ද; දානමාන දීම්, බුද්ධ වන්දනා කිරීම්, පිරිත් සජ්ඣායනා කිරීම්, ධර්ම ශ්රවණය සහ භාවනාවෙහි යෙදීම් ආදී උදාර පුණ්යකර්මයන්හි සිත යොමුව පවතින අවස්ථාවන්හිදී ද සිත තුළ පවතින්නේ මුලාවෙන් තොර වූ ප්රඥාවන්ත "වීතමෝහ සිතකි". යෝගාවචරයා එය "මෙය මෝහයෙන් තොර සිතකි" කියා මනා සිහි නුවණින් යුතුව දැනගනියි.