ධාතු යනු සත්ත්වයෙක්, පුද්ගලයෙක් නොවන දෙයකි; ජීවියෙක් නොවන දෙයකි. ඔබේ සතුරා ගැන මොහොතක් හිතන්න. සතුරා කියා කෙනෙකු නැත. ඒ නමින් සත්ත්වයකු නැත, පුද්ගලයකු නැත, ජීවියෙකු නැත. සතුරා යනු සම්මුතියක් පමණකි. බලන්න, මෙසේ සිතන විට ඔබේ සිත කොතරම් සැහැල්ලු බවට පත් කරගත හැකිද?
ධාතු යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ පංච උපාදානස්කන්ධයේ බෙදීම්ය. පංච උපාදානස්කන්ධය කොටස් 18කට බෙදා ධාතු යනුවෙන් හඳුන්වයි. එම ධාතු 18 මෙසේය:
- චක්ඛු ධාතු: ඇස සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. එම නිසා ධාතුවකි.
- රූප ධාතු: ඇසට පෙනෙන වර්ණ රූපය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. එම නිසා ධාතුවකි.
- චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතු: ඇසෙහි පහළ වන චක්ඛු විඤ්ඤාණය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- සෝත ධාතු: සෝත ප්රසාදය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. එම නිසා ධාතුවකි.
- සද්ද ධාතු: ශබ්දය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතු මාත්රයකි.
- සෝත විඤ්ඤාණ ධාතු: කනෙහි පහළ වන සිත සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතු මාත්රයකි.
- ඝාන ධාතු: නාසය (ඝ්රාණ ප්රසාදය) සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. එම නිසා ධාතුවකි.
- ගන්ධ ධාතු: නාසයට දැනෙන ගඳ-සුවඳ සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතු මාත්රයකි.
- ඝාන විඤ්ඤාණ ධාතු: නාසයෙහි පහළ වන ඝ්රාණ විඤ්ඤාණය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- ජිව්හා ධාතු: දිව (ජිව්හා ප්රසාදය) සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. එම නිසා ධාතුවකි.
- රස ධාතු: දිවට දැනෙන රසය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතු: දිවෙහි පහළ වන ජිව්හා විඤ්ඤාණය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- කාය ධාතු: ශරීරය (කාය ප්රසාදය) සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- ඵොට්ඨබ්බ ධාතු: ශරීරයට දැනෙන ස්පර්ශය (පහස) සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- කාය විඤ්ඤාණ ධාතු: ශරීරයෙහි පහළ වන කාය විඤ්ඤාණය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- මනෝ ධාතු: මනසට අයත් මනෝ ධාතුව සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- ධම්ම ධාතු: මනසට අරමුණු වන සිතුවිලි හෝ ධර්මතාවන් සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
- මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු: මනසෙහි පහළ වන මනෝ විඤ්ඤාණය සත්ත්වයකු නොවන, පුද්ගලයකු නොවන දෙයකි. ධාතුවකි.
ඡ ධාතු (ධාතු සය) සහ ධර්මාර්ථ විස්තරය
නැවත ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූහ: "ස්වාමීනී, යම් කරුණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කියන්නට සුදුසු වේද, එබඳු වෙනත් කරුණක් තිබේද?"
එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"සියා ආනන්ද, ඡයිමා ආනන්ද, ධාතුයෝ: පඨවීධාතු ආපෝධාතු තේජෝධාතු වායෝධාතු ආකාසධාතු විඤ්ඤාණධාතු. ඉමා ඛෝ ආනන්ද, ඡ ධාතුයෝ යතෝ ජානාති පස්සති, එත්තාවතාපි ඛෝ ආනන්ද, ධාතුකුසලෝ භික්ඛූති අලං වචනායාති."
ආනන්ද, ධාතු හයක් වෙති. එනම්: පඨවී ධාතුවය, ආපෝ ධාතුවය, තේජෝ ධාතුවය, වායෝ ධාතුවය, ආකාස ධාතුවය, විඤ්ඤාණ ධාතුවය යනුවෙනි. ආනන්ද, යම් කාරණාවකින් මේ ධාතු හය දනීද, දකීද, ආනන්ද, මෙපමණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කියන්නට සුදුසු වෙයි.
ඡ ධාතු (ධාතු සය) සහ ධර්මාර්ථ විස්තරය
නැවත ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූහ: "ස්වාමීනී, යම් කරුණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කියන්නට සුදුසු වේද, එබඳු වෙනත් කරුණක් තිබේද?"
එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"සියා ආනන්ද, ඡයිමා ආනන්ද, ධාතුයෝ: පඨවීධාතු ආපෝධාතු තේජෝධාතු වායෝධාතු ආකාසධාතු විඤ්ඤාණධාතු. ඉමා ඛෝ ආනන්ද, ඡ ධාතුයෝ යතෝ ජානාති පස්සති, එත්තාවතාපි ඛෝ ආනන්ද, ධාතුකුසලෝ භික්ඛූති අලං වචනායාති."
ආනන්ද, ධාතු හයක් වෙති. එනම්: පඨවී ධාතුවය, ආපෝ ධාතුවය, තේජෝ ධාතුවය, වායෝ ධාතුවය, ආකාස ධාතුවය, විඤ්ඤාණ ධාතුවය යනුවෙනි. ආනන්ද, යම් කාරණාවකින් මේ ධාතු හය දනීද, දකීද, ආනන්ද, මෙපමණකින් ධාතු කුසල භික්ෂුව යැයි කියන්නට සුදුසු වෙයි.
ධර්මාර්ථ විස්තරය
මෙම කොටසේදී ධාතු හයක් පිළිබඳව දේශනා කළහ. එනම් පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව, ආකාස ධාතුව සහ විඤ්ඤාණ ධාතුව යනුවෙනි.
පඨවි ධාතුව: තද ගතියෙන් යුක්ත ස්වභාවයයි. තද ගතියෙන් යුතු, සත්ත්වයෙක් නොවන, පුද්ගලයෙක් නොවන දෙය පඨවි ධාතුවයි.
ආපෝ ධාතුව: ආබන්ධන ලක්ෂණයයි. කුඩා කුඩා කොටස් එකට එකතු කර බැඳ තබන ස්වභාවය ආබන්ධන ලක්ෂණයයි. පාන්පිටි ඇසුරෙන් රොටී හදන ආකාරය මදක් විමසා බලන්න. පාන්පිටි යනු ඉතා කුඩා අංශු රාශියකි. ඒවායෙන් රොටියක් සකස් කිරීම සඳහා ජලය යොදා එම කුඩා අංශු අනනු ලැබෙයි. එසේ අනන විට පිටි සියල්ල එකට එකතු වී එක බෝලයක් විදිහට, එක පිටි ගුලියක් විදිහට සකස් වෙයි. එසේම කුඩා කුඩා අංශු එකට එකතු කිරීම ආපෝ ධාතුවෙන් සිදු කරයි. කෙස් ගසක් ගෙන බලමු; කෙස් ගසක් යනු ඉතා කුඩා අංශු රාශියකි. එම අංශු රාශිය එකට එකතු වී කෙස් ගසක් සේ නිර්මාණය වී ඇත්තේ ආපෝ ධාතුව නිසාය. නියපොත්තක් ගෙන බැලුවත් එසේම තේරුම් ගත යුතුය. සෑම ඝන වස්තුවක් තුළම කුඩා අංශු එකට බැඳ තබන ස්වභාවයක් දක්නට ඇත; එම ස්වභාවය ආපෝ ධාතුවයි.
තේජෝ ධාතුව: උෂ්ණත්වය තේජෝ ධාතු යන නමින් හඳුන්වනු ලබයි. සෑම දෙයක් තුළම උෂ්ණත්වය පවතී. උෂ්ණත්වය තුළින් ඒ දෙය ආරක්ෂා කරනු ලබයි; කුණුවීමට නොදී රැකගනියයි. කය ආරක්ෂා වීමටද යම් උෂ්ණත්වයක් තිබිය යුතුය. එම උෂ්ණත්වය ඉවත් වූ පසු කය කුණුවීම ආරම්භ වෙයි.
වායෝ ධාතුව: පිම්බෙන, හැකිලෙන ස්වභාවයයි. සෑම වස්තුවක් තුළම එම ස්වභාවය දක්නට ලැබෙයි; එය වායෝ ධාතුවයි.