සම්මා දිට්ඨියෙන් යුතුව රැකියාවක් කරමින් මුදල් උපයා ගැනීම, ඒ තුළින් ජීවිකාව (ආජීවය) පවත්වා ගැනීම සම්මා ආජීවයයි. අප ජීවත් වීම පිණිස රැකියාවක් කළ යුතුමය. එහෙත් එය පව් සිදුවන එකක් නොවිය යුතුය. මක්නිසාද යත් අප ජීවත් වන්නේ වසර පනහක්, සැටක්, හැත්තෑවක් පමණක් නොවේ; නිවන් දක්නා තුරාවටම සසරේ නොයෙක් නොයෙක් ලෝකවල, නොයෙක් නොයෙක් ආත්මභාව ලබා ජීවත් වන්නෙමු. එම නිසා රැකියාව කරන විටදී පවා අනාගතයේදී අපාගාමී වීමට සිදු නොවන ආකාරයට කටයුතු කළ යුතුය. එය නිවන් මඟේ කොටසකි.
මෙතැන් සිට පෙර පරිදිම මහා චත්තාරීසක සූත්රයට අනුව සම්මා ආජීවය පැහැදිලි කර ගනිමු.
සම්මා දිට්ඨිය පූර්වාංගම වෙයි. කෙසේද? සම්මා දිට්ඨියෙන් මිථ්යා ආජීවය මිථ්යා ආජීවය කියා දැනගනියි; සම්මා දිට්ඨියෙන් සම්මා ආජීවය සම්මා ආජීවය කියා දැනගනියි. එය ඔහුගේ සම්මා දිට්ඨියයි.
මිථ්යා ආජීවය යනු කුමක්ද?
කුහනා (කුහකකම): ධ්යාන, මාර්ගඵල, ඉර්ධිබල ආදිය නොලබා සිටියදීත්, තමා එසේ ලබා ඇති කෙනෙක් බව නොයෙක් උපක්රමයන් මඟින් හඟවා මිනිසුන් විස්මයට පත් කිරීම.
ලපනා (පොළඹවන කතා): ලාභ සත්කාර ආසාවෙන් යුතුව, ඒවා ලැබෙන ආකාරයට වචන කතා කිරීම (ඉච්ඡා ලපන).
නේමිත්තකතා (නිමිති කීම): ලාභ සත්කාරයන් වක්රාකාරව නිමිති දක්වමින් ඉල්ලා සිටීම. "ආවාසය දැන් බොහෝ කොට සකස් කර අවසන්ය; දැන් ඇත්තේ දොර පියන් ටිකක්, ජනෙල් පියන් ටිකක් සාදා ගැනීමටය; පරණ ආවාසයේ තිබෙන ආකාරයට ගාම්භීර ජනෙල් පියන් ඉතා හොඳය" ආදී වශයෙන් නොයෙක් නිමිති කියමින් වක්රාකාරව යමක් ඉල්ලා ගැනීම.
නිප්පේසිකතා (ගැරහීම/ප්රතික්ෂේප කිරීම): තම තමන්ට ලැබෙන දෙය "අපහට මෙතරම් දේවල් අවශ්ය නැත" ආදී වශයෙන් (තැකීමක් නැති සේ) ප්රතික්ෂේප කිරීම; එය කරන්නේ අනාගතයේ වඩා වටිනා දේවල් ලබන අදහසින්ය.
ලාභේන ලාභං නිජිගීසනතා (ලාභයෙන් ලාභ සෙවීම): එක් තැනකින් ලැබුණු ලාභ සත්කාර තව තැනකට පෙන්වා, එයින් තවත් ලාභ සෙවීම.
මේ සඳහන් කරන ලද්දේ මිථ්යා ආජීවය හෙවත් වැරදි දිවි පැවැත්මයි.
කිරිබත් කෑමේ උපමාව:
කිරිබත් පිඟානක් බෙදාගෙන හස්තයේ ඇඟිලි දිගු කොට කිරිබත් කෑල්ල මත තබා, කිරිබත් කෑල්ල ගැනීමට හැකියාවක් නැත. කිරිබත් අතට ගැනීමට නම් ඇඟිලි වකුටු කොට කිරිබත් අල්ලාගෙන ගත යුතුය.
ධාර්මිකව බොහෝ ලාභ සත්කාර උපදවා ගැනීම අපහසුය; ඒවා ලබා ගැනීමට නම් වංචනික ලෙස කටයුතු කළ යුතුය. මිථ්යා ආජීවයෙන් යුක්ත වූ ගිහි පැවිදි ශ්රාවකයෝ, ඇඟිලි වකුටු කොට කිරිබත් ගෙන කන්නා සේම, මිථ්යා ආජීවයෙන් වංචනික ලෙස ලාභ සත්කාර උපදවා ගනිති. එය මිථ්යා ආජීවයයි.
සම්මා ආජීවයේ ද්විවිධ ස්වභාවය
සම්මා ආජීවය දෙයාකාර වේ:
1. ලෞකික සම්මා ආජීවය
ආශ්රව සහිත වූ, පිනට අයත් වූ, මතු සැප විපාක ලබා දෙන්නා වූ සම්මා ආජීවයක් ඇත. එනම් ඉතාම ධාර්මික ලෙස තමන්ගේ ජීවනෝපාය සකසා ගැනීමයි.
2. ලෝකෝත්තර සම්මා ආජීවය
අනාශ්රව වූ, ලෝකෝත්තර වූ, මාර්ග අංගයක් වූ සම්මා ආජීවයක් ඇත. එනම් ආර්ය චිත්තය සමඟ යෙදෙන, අනාශ්රව චිත්තය සමඟ යෙදෙන, ආර්ය මාර්ගය සමඟ යෙදෙන, ආර්ය මාර්ගය වඩන තැනැත්තාගේ සිත තුළින් මිථ්යා ආජීවය කෙරෙහි යම්:
- ආරති - නොඇලීමක් වේද,
- විරති - වැළකීමක් වේද,
- පටිවිරති - විශේෂයෙන් වැළකීමක් වේද,
- වේරමණී - දුරු කිරීමක් වේද,
එය ලෝකෝත්තර සම්මා ආජීවයයි.
මාර්ගාංගයන්හි සහසම්බන්ධතාවය
මෙම සම්මා ආජීවය උපදවා ගත් තැනැත්තා වීර්යයෙන් යුතුව මිථ්යා ආජීවය දුරු කරයි; වීර්යයෙන් යුතුව සම්මා ආජීවය උපදවා ගනියි. එය ඔහුගේ සම්මාවායාමයයි.
ඔහු සතිමත්ව මිථ්යා ආජීවය දුරු කරයි; සතිමත්ව සම්මා ආජීවය දියුණු කරයි. එය ඔහුගේ සම්මාසතියයි.
සම්මා ආජීවය සමඟ පෙර පසු නොවී, සහජාත වශයෙන් (එක්ව ඉපදීමෙන්) මෙන්ම පුරේජාත වශයෙන් ද සම්මාදිට්ඨි, සම්මාවායාම, සම්මාසති යන මාර්ග අංග තුන එක්ව යෙදෙයි, ගමන් කරයි.
(මජ්ඣිම නිකාය, මහා චත්තාරීසක සූත්රය)